Ο πόλεμος στο Ιράν έχει αναστατώσει τις εμπορικές ροές, εγείροντας ένα κρίσιμο ερώτημα: ποιες θα είναι οι συνέπειες και για ποιους θα είναι πιο οδυνηρές;

Για να βρούμε την απάντηση, ας ρίξουμε μια ματιά στην ιστορία. Τον 5ο και 4ο αιώνα π.Χ., η Αθήνα, ένα σπουδαίο εμπορικό κέντρο, εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από τις εισαγωγές σιτηρών. Κάθε φορά που οι εμπορικοί δρόμοι έφραζαν κατά τη διάρκεια πολέμων, η Αθήνα κινδύνευε άμεσα με επισιτιστική κρίση. Μεσαίωνα, η Βενετία αναδείχθηκε σε μία από τις πλουσιότερες πόλεις της Ευρώπης και σε ζωτικό κόμβο που συνέδεε το ευρωπαϊκό με το ανατολικό εμπόριο. Όταν οι πόλεμοι διέκοπταν τις εμπορικές οδούς, οι επιπτώσεις γίνονταν άμεσα αισθητές στην οικονομία της Βενετίας.

Επί αιώνες, το εμπόριο μεταξύ Κίνας και Ευρώπης γινόταν μέσω του Δρόμου του Μεταξιού. Καθώς τα εμπορικά δίκτυα επεκτείνονταν, οι διαταραχές σε βασικές διαδρομές άρχισαν να έχουν πολύ ευρύτερες συνέπειες. Ως αντίδραση στον πόλεμο του Γιομ Κιπούρ το 1973, οι αραβικές πετρελαιοπαραγωγές χώρες επέβαλαν εμπάργκο στις Ηνωμένες Πολιτείες και σε πολλές δυτικές οικονομίες. Οι προμήθειες πετρελαίου μειώθηκαν απότομα, οι τιμές εκτοξεύτηκαν, ο παγκόσμιος πληθωρισμός επιταχύνθηκε και πολλές μεγάλες οικονομίες βυθίστηκαν σε ύφεση.

Ένα παρόμοιο μοτίβο εμφανίστηκε το 1956, όταν η Αίγυπτος εθνικοποίησε τη διώρυγα του Σουέζ, διαταράσσοντας το ευρωπαϊκό εμπόριο με την Ασία. Το κλείσιμο της διώρυγας ξανά, από το 1967 έως το 1975, ανάγκασε την παγκόσμια ναυτιλία να αναδιοργανώσει τις διαδρομές της. Το 2021, το πλοίο μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων Ever Given παρέμενε μπλοκαρισμένο στη διώρυγα του Σουέζ για έξι ημέρες, αφήνοντας εκατοντάδες πλοία να περιμένουν και καθυστερώντας τις εφοδιαστικές αλυσίδες παγκοσμίως. Κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν-Ιράκ τη δεκαετία του 1980, οι επιθέσεις στη ναυσιπλοΐα στον Περσικό Κόλπο οδήγησαν στην ανάπτυξη διεθνών ναυτικών συνοδειών.

Αυτά τα παραδείγματα δείχνουν ότι όποτε ένα στενό εμπορικό διάδρομο μεταφέρει στρατηγικά σημαντικά αγαθά, το μπλοκάρισμα αυτού του διαδρόμου τείνει να παράγει συνέπειες πολύ πέρα από την άμεση περιοχή. Από τον Βόσπορο μέχρι τα Στενά της Μαλάκας, το παγκόσμιο εμπόριο εξαρτάται εδώ και καιρό από ευάλωτα σημεία συμφόρησης.

Γιατί, λοιπόν, η τρέχουσα κατάσταση γύρω από τα Στενά του Ορμούζ φαίνεται δυνητικά ακόμα πιο σοβαρή; Η σύγχρονη παγκόσμια οικονομία είναι πολύ πιο περίπλοκη από ό,τι στο παρελθόν. Οι εφοδιαστικές αλυσίδες είναι βαθιά διασυνδεδεμένες, τα οικονομικά σοκ εξαπλώνονται ταχύτερα και οι κύριες διαδρομές μεταφορών μεταφέρουν πλέον μια ευρεία γκάμα αγαθών, πολλά από τα οποία είναι κρίσιμα για τη σύγχρονη παραγωγή και τα ενεργειακά συστήματα.

Ποιος, λοιπόν, είναι πιθανό να υποφέρει περισσότερο αν οι παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες διαταραχθούν; Πολλά εξαρτώνται από το πόσο θα διαρκέσουν τέτοιες διαταραχές. Αν οι εντάσεις κοπάσουν γρήγορα, το επεισόδιο μπορεί απλώς να υπενθυμίσει στον κόσμο πόσο εύθραυστη έχει γίνει η παγκόσμια οικονομία. Αν όμως η αστάθεια επιμένει, οι συνέπειες θα μπορούσαν να είναι μεγαλύτερες.

Ένας τρόπος προσέγγισης αυτού του ερωτήματος είναι η εξέταση της δομής του παγκόσμιου εμπορίου.

Πρώτον, η θέση μιας χώρας στο παγκόσμιο εμπορικό δίκτυο έχει σημασία: πόσο ισχυρά είναι συνδεδεμένη με άλλες οικονομίες και πόσες εμπορικές ροές τη διαπερνούν. Με αυτό το μέτρο, βασικοί κόμβοι περιλαμβάνουν τις ΗΠΑ, την Κίνα και τη Γερμανία. Η Κίνα, ειδικότερα, είναι ένας σημαντικός εμπορικός εταίρος για μεγάλο αριθμό οικονομιών.

Δεύτερον, η κλίμακα του εμπορίου έχει σημασία, μετρούμενη από το μερίδιο μιας χώρας στις παγκόσμιες εξαγωγές και εισαγωγές. Εδώ οι κορυφαίοι παίκτες είναι η Κίνα, οι ΗΠΑ και η Γερμανία.

Συνδυαστικά, αυτοί οι παράγοντες βοηθούν στον εντοπισμό των οικονομιών που βρίσκονται στο επίκεντρο του παγκόσμιου εμπορικού συστήματος. Από πολλές απόψεις, τρεις οικονομίες ξεχωρίζουν: η Κίνα, οι ΗΠΑ και η Γερμανία.

Μέσα σε αυτή τη δομή, η Κίνα λειτουργεί ως το κύριο παγκόσμιο κέντρο παραγωγής και εξαγωγών, οι ΗΠΑ ως κέντρο χρηματοδότησης και κατανάλωσης, και η Γερμανία ως βασικός βιομηχανικός πυρήνας των ευρωπαϊκών παραγωγικών δικτύων. Η θέση της Κίνας είναι ιδιαίτερα αξιοσημείωτη, επειδή συνδυάζει μεγάλη εξαγωγική ικανότητα με ένα εξαιρετικά ευρύ δίκτυο εμπορικών εταίρων.

Η Κίνα είναι επίσης ένας από τους μεγαλύτερους εισαγωγείς πετρελαίου στον κόσμο, και ένα σημαντικό μερίδιο αυτών των προμηθειών περνάει από τον Περσικό Κόλπο. Ωστόσο, η κεντρική της θέση στα παγκόσμια εμπορικά δίκτυα μπορεί να την καθιστά πιο ανθεκτική σε τέτοιες διαταραχές.

Τι θα μπορούσε να συμβεί αν το πετρέλαιο και άλλα φορτία δεν μπορούσαν πλέον να περνούν ελεύθερα από τα Στενά του Ορμούζ; Η Κίνα προσφέρει μια χρήσιμη απεικόνιση. Οποιαδήποτε διαταραχή στον Περσικό Κόλπο θα επηρέαζε άμεσα τις εισαγωγές ενέργειας. Ταυτόχρονα, το ασυνήθιστα ευρύ δίκτυο προμηθευτών και εμπορικών εταίρων της Κίνας της δίνει περιθώρια προσαρμογής. Οι εμπορικές ροές μπορούν να ανακατευθυνθούν και ορισμένα σοκ προμηθειών μπορούν να απορροφηθούν με τη μετατόπιση των αγορών σε εναλλακτικές αγορές.

Στα παγκόσμια εμπορικά δίκτυα, οι μεγάλες οικονομικές εστίες λειτουργούν συχνά ως ρυθμιστές. Μια διαταραχή χτυπά πρώτα το ίδιο το σημείο συμφόρησης, σφίγγοντας τις προμήθειες και αυξάνοντας τους κινδύνους για τις αγορές μεταφορών και ενέργειας. Οι επιπτώσεις στη συνέχεια εξαπλώνονται προς τα έξω μέσω των εφοδιαστικών αλυσίδων, καθώς οι τιμές αυξάνονται και οι διαδρομές αλλάζουν.

Κεντρικές οικονομίες όπως η Κίνα ή οι ΗΠΑ συνήθως αισθάνονται αυτή την πίεση νωρίς. Ωστόσο, η κλίμακα και οι διαφοροποιημένες συνδέσεις τους τους δίνουν περισσότερες επιλογές από μικρότερες οικονομίες. Αντί να καταρρεύσουν, τείνουν να αναδιανέμουν το σοκ μέσω των ευρύτερων δικτύων τους.

Η μεγαλύτερη πίεση, επομένως, πέφτει συχνά σε πιο ευάλωτες οικονομίες – αυτές που εξαρτώνται από μια στενή ομάδα προμηθευτών και στερούνται εναλλακτικές εμπορικές διαδρομές.

Οι κρίσεις γύρω από σημεία συμφόρησης όπως τα Στενά του Ορμούζ, επομένως, αναδεικνύουν ένα σημαντικό χαρακτηριστικό της σύγχρονης παγκόσμιας οικονομίας. Το παγκόσμιο εμπόριο σήμερα δεν είναι απλώς διασυνδεδεμένο· έχει γίνει ολοένα και πιο περίπλοκο. Όταν συμβαίνει μια διαταραχή σε ένα σημείο, οι επιπτώσεις εξαπλώνονται σε ολόκληρο το σύστημα. Οι οικονομίες με ευρεία δίκτυα εταίρων – πάνω απ’ όλα η Κίνα – τείνουν να είναι πιο ανθεκτικές, ενώ οι χώρες με στενότερες εμπορικές δομές μπορεί να αντιμετωπίσουν πολύ πιο σοβαρές συνέπειες.