Η τρέχουσα ειδησεογραφική ροή παρουσιάζεται ως ένας ασταμάτητος χείμαρρος πληροφοριών, όπου κάθε νέο συγκλονιστικό γεγονός διαδέχεται αμέσως ένα άλλο, καθιστώντας δύσκολη την επεξεργασία και κατανόηση της πραγματικότητας. Σε αυτό το πλαίσιο, το νέο βιβλίο του καθηγητή Ibram X Kendi, με τίτλο “Chain of Ideas”, προσφέρει ένα ουσιαστικό πλαίσιο για την αποκωδικοποίηση των τρεχόντων γεγονότων.
Η κεντρική θέση του Kendi είναι ότι οι ιδεολογικές ρίζες της εποχής που ο ίδιος ονομάζει «αυταρχική εποχή» εντοπίζονται στη λεγόμενη «θεωρία της μεγάλης αντικατάστασης». Αυτή ορίζεται ως «μια πολιτική θεωρία σύμφωνα με την οποία ισχυρές ελίτ επιτρέπουν σε άτομα χρωμάτων να κλέψουν τις ζωές, τα προς το ζην, τους πολιτισμούς, την εκλογική δύναμη και τις ελευθερίες των Λευκών, οι οποίοι τώρα χρειάζονται αυταρχική προστασία».
Ο Kendi υποστηρίζει ότι η «μεγάλη αντικατάσταση» δεν είναι απλώς μια άλλη εκδοχή του λευκού εθνικισμού. Από την εκλογή του Trump το 2016, οι υποστηρικτές αυτής της θεωρίας έχουν οργανώσει διεθνείς συναντήσεις και δίκτυα, μετατοπίζοντας σταδιακά την εστίασή τους από εσωτερικά ζητήματα στην υπεράσπιση της «Λευκής φυλής» σε παγκόσμιο επίπεδο. Ο συγγραφέας τονίζει ότι ο όρος «λευκοί εθνικιστές» δεν αρκεί για να περιγράψει πλήρως τη νέα ταυτότητα και ιδεολογία τους.
Κρίσιμης σημασίας είναι η παρατήρηση ότι η θεωρία της «μεγάλης αντικατάστασης» δεν αποτελεί ενιαία ιδέα, αλλά μια αλυσίδα αλληλοσυνδεόμενων εννοιών. Η πεποίθηση ότι ο ρατσισμός κατά των ατόμων χρωμάτων έχει λήξει συνδέεται με την ιδέα ότι ο αντι-λευκός ρατσισμός αυξάνεται, η οποία με τη σειρά της συνδέεται με την ιδέα ότι οι εξεγέρσεις κατά της δημοκρατίας προστατεύουν το έθνος. Ενώ κάθε ιδέα μπορεί να αμφισβητηθεί μεμονωμένα, είναι η αλληλεξάρτησή τους που προσδίδει συναισθηματική απήχηση στη θεωρία. Αυτή η αλυσίδα ιδεών παραπέμπει στην παρατήρηση του Joseph Michel Antoine Servan, την οποία επικαλείται ο Michel Foucault: «Ένας ανόητος δεσπότης μπορεί να περιορίσει τους δούλους του με σιδηρές αλυσίδες· αλλά ένας πραγματικός πολιτικός τους δένει ακόμη πιο ισχυρά με την αλυσίδα των δικών τους ιδεών».
Ένα αξιοσημείωτο φαινόμενο στη σύγχρονη πολιτική είναι η παρουσία ατόμων από περιθωριοποιημένες ή μειονοτικές ταυτότητες στην ηγεσία δεξιών κομμάτων. Το βιβλίο αναφέρει παραδείγματα όπως ο Zia Yusuf, εκπρόσωπος του Reform στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι γονείς του οποίου ήταν Σριλανκέζοι μουσουλμάνοι. Επίσης, η Kemi Badenoch, ηγετικό στέλεχος του Συντηρητικού Κόμματος του Ηνωμένου Βασιλείου, μεγάλωσε στη Νιγηρία και τις ΗΠΑ, ενώ η Alice Weidel, συμπρόεδρος της γερμανικής Εναλλακτικής για τη Γερμανία (AfD), ανατρέφει δύο υιοθετημένα παιδιά με μια γυναίκα γεννημένη στη Σριλανκα.
Ορισμένοι σχολιαστές θεωρούν αυτούς τους πολιτικούς ως εξαιρέσεις, με τίτλους όπως «Η Alice Weidel δεν ταιριάζει στο προφίλ ενός ακροδεξιού πολιτικού» από το NBC News. Ο Kendi, ωστόσο, υποστηρίζει ότι η κατάσταση είναι ακριβώς η αντίθετη. «Όσο περισσότερο ο σεξισμός, η ομοφοβία και ο ρατσισμός των κομμάτων τους απομακρύνουν τους ψηφοφόρους, τόσο περισσότερο τα κόμματα της “μεγάλης αντικατάστασης” θα στρέφονται σε γυναίκες, ομοφυλόφιλους και άτομα χρωμάτων για να ηγηθούν των κομμάτων τους – για λόγους “άρνησης εγγύτητας”».
Η θεωρία της «μεγάλης αντικατάστασης» παρουσιάζεται ως λογική και αξιοσέβαστη, προσπαθώντας να απορρίψει κατηγορίες για εξτρεμισμό. Η AfD, δεύτερο μεγαλύτερο κόμμα στη Γερμανία, πέτυχε πρόσφατα την απόρριψη της χαρακτηρισής της ως «ακροδεξιά εξτρεμιστικής» ομάδας από τις υπηρεσίες πληροφοριών. Η ανάδειξη περιθωριοποιημένων ταυτοτήτων λειτουργεί ως στρατηγική «νομιμοποίησης» του μίσους. Μια άλλη στρατηγική είναι η «μεγάλη αντικατάσταση της ιστορίας», όπου ηγέτες της ακροδεξιάς προσπαθούν να διαγράψουν ή να αμφισβητήσουν το ιστορικό αρχείο, προβάλλοντας τη δική τους εκδοχή των γεγονότων, παρουσιάζοντας τους εαυτούς τους ως θύματα και τους αγωνιζόμενους κατά του ρατσισμού ως διχαστικούς καταπιεστές. Ο ίδιος ο Kendi, μετά την παγκόσμια επιτυχία του βιβλίου του “How to Be an Antiracist”, έχει γίνει στόχος δεξιών επιθέσεων.
Το “Chain of Ideas” είναι ένα φιλόδοξο έργο που καλύπτει ένα ευρύ φάσμα θεμάτων, τόσο πνευματικών όσο και γεωγραφικών. Ξεκινά από τη νότια Γαλλία με τον Renaud Camus, Γάλλο μυθιστοριογράφο, ο οποίος επινόησε τον όρο «Μεγάλη Αντικατάσταση» το 2011, και καταλήγει στις ΗΠΑ τον Μάρτιο του 2025, με τον Trump να εξετάζει μια αντισυνταγματική τρίτη θητεία. Στις ενδιάμεσες σελίδες, ο Kendi αναλύει την πολιτική «σχεδόν εκατό χωρών». Λόγω της εκτεταμένης έκτασής του, κάποια σημεία του βιβλίου μπορεί να φαντάζουν επιφανειακά. Για παράδειγμα, οι Βρετανοί αναγνώστες ενδέχεται να θεωρήσουν τις ενότητες για το Brexit και τον Nigel Farage υπερβολικά απλοϊκές. Αν και ο Kendi αναφέρεται στα “troll farms” και τα κοινωνικά δίκτυα που έχουν συμβάλει στην παγκόσμια διάδοση της αλυσίδας ιδεών, θα μπορούσε να υπάρξει βαθύτερη διερεύνηση του ρόλου της τεχνολογίας.
Παρόλα αυτά, ο Kendi έχει δημιουργήσει ένα αξιόλογο και προσβάσιμο βιβλίο που όχι μόνο βοηθά στην ερμηνεία των τρεχόντων γεγονότων, αλλά προσφέρει και μια δόση ελπίδας. «Η ανθρωπότητα βρίσκεται σε ένα σταυροδρόμι στην αυταρχική εποχή», γράφει ο Kendi στον επίλογο, και υπάρχει ακόμα λόγος να πιστεύουμε ότι θα «δημιουργήσουμε συνθήκες ώστε η ανθρωπότητα να συνδέεται, όχι να περιορίζεται». Υπάρχει μια γερμανική λέξη που εκφράζει αυτή την αισιόδοξη προσήλωση στην ιδέα ότι τα πράγματα μπορούν να βελτιωθούν: Zweckoptimismus.