Το Σουδάν βρισκόταν στα πρόθυρα της κρίσης πολύ πριν ξεσπάσει ο ανοιχτός πόλεμος τον Απρίλιο του 2023. Δεκαετίες αυταρχικής διακυβέρνησης υπό τον Ομάρ αλ-Μπασίρ είχαν ως αποτέλεσμα μια εύθραυστη οικονομία, κατακερματισμένες δυνάμεις ασφαλείας και εδραιωμένες παραστρατιωτικές δομές. Μετά το πραξικόπημα που ανέτρεψε τον αλ-Μπασίρ το 2019, μια ασταθής πολιτικο-στρατιωτική μεταβατική περίοδος απέτυχε να ενώσει τις ανταγωνιζόμενες παρατάξεις. Η πολιτική αστάθεια, οι τοπικές εξεγέρσεις και η σιγοβράζουσα αντιπαλότητα μεταξύ των Σουδανικών Ενόπλων Δυνάμεων (SAF) και των Δυνάμεων Ταχείας Υποστήριξης (RSF) – διάδοχοι των Λαϊκών Δυνάμεων Άμυνας, παραστρατιωτικές ομάδες εγκεκριμένες από την κυβέρνηση, γνωστές ως Janjaweed, που διέπραξαν εγκλήματα πολέμου στο Νταρφούρ στις αρχές της δεκαετίας του 2000 – κλιμακώθηκαν σε πλήρη σύγκρουση. Μέχρι τα μέσα του 2023, το Σουδάν είχε ουσιαστικά χωριστεί σε αμφισβητούμενες ζώνες, με τα μεγάλα αστικά κέντρα, όπως το Χαρτούμ και η Ομντουρμάν, να μετατρέπονται σε πεδία μάχης, και εκατομμύρια αμάχους να εκτοπίζονται εσωτερικά ή να αναγκάζονται να περάσουν τα σύνορα ως πρόσφυγες.
Παρά τη γεωγραφική απόσταση, η Ευρωπαϊκή Ένωση έπαιξε καθοριστικό ρόλο σε αυτές τις εξελίξεις. Για σχεδόν μια δεκαετία, ακολούθησε μια στρατηγική “εξωτερίκευσης” του ελέγχου της μετανάστευσης, διοχετεύοντας βοήθεια, εκπαίδευση και εξοπλισμό σε αφρικανικά κράτη, με σκοπό φαινομενικά τη μείωση της παράτυπης μετανάστευσης προς την Ευρώπη. Στο Σουδάν, αυτή η προσέγγιση παρήγαγε ακούσιες και καταστροφικές συνέπειες, για τις οποίες η ΕΕ δεν έχει ακόμη λογοδοτήσει. Η χρηματοδότηση, που αρχικά δικαιολογήθηκε υπό το πρίσμα της «διαχείρισης της μετανάστευσης» και της «ανάπτυξης ικανοτήτων», διασταυρώθηκε με αδιαφανείς ροές όπλων, μεσάζοντες από τον Κόλπο και αδύναμη επίβλεψη. Τα ευρωπαϊκά χρήματα και υλικά, που προορίζονταν για τη σταθεροποίηση πληθυσμών και την επιβολή συνοριακών δυνάμεων για να αναχαιτίσουν τις μεταναστευτικές φιλοδοξίες των Αφρικανών, ενδέχεται να ενίσχυσαν εμμέσως τους ίδιους τους παράγοντες που τώρα διαπράττουν εγκλήματα πολέμου στο Σουδάν.
Μεταξύ 2014 και 2018, η ΕΕ διοχέτευσε περισσότερα από 200 εκατομμύρια ευρώ μέσω του Επείγοντος Ταμείου Εμπιστοσύνης της ΕΕ για την Αφρική (EUTF) και της πρωτοβουλίας Better Migration Management (BMM). Αυτά τα προγράμματα είχαν επίσημο στόχο την ενίσχυση του ελέγχου της μετανάστευσης, της ασφάλειας των συνόρων και της επιβολής κατά της εμπορίας ανθρώπων. Στην πραγματικότητα, εδραίωσαν τη συνεργασία μεταξύ της ΕΕ και των δομών ασφαλείας του Σουδάν, συμπεριλαμβανομένων μονάδων που ουσιαστικά συγχωνεύτηκαν στις RSF. Ήδη από το 2017, το Enough Project, μια ομάδα υπεράσπισης που επικεντρώνεται στις συγκρούσεις, τη διαφθορά και τα ανθρώπινα δικαιώματα, δημοσίευσε μια έκθεση με τίτλο “Border Control from Hell”, προειδοποιώντας ότι «η σοβαρότερη ανησυχία σχετικά με τη νέα συνεργασία της ΕΕ με το Σουδάν είναι ότι οι Δυνάμεις Ταχείας Υποστήριξης (RSF), μία από τις πιο καταχρηστικές παραστρατιωτικές ομάδες στη χώρα, αναμένεται να επωφεληθεί από την χρηματοδότηση της ΕΕ» και ότι «ο εξοπλισμός που επιτρέπει την αναγνώριση και την καταγραφή μεταναστών θα ενισχύσει επίσης τις δυνατότητες παρακολούθησης μιας σουδανικής κυβέρνησης που έχει καταστείλει βίαια τους Σουδανούς πολίτες τα τελευταία 28 χρόνια». Δύο χρόνια αργότερα, η ΕΕ αναγκάστηκε να αναστείλει πολλές δραστηριότητες ελέγχου της μετανάστευσης στο Σουδάν, επειδή υπήρχε ο κίνδυνος πόροι να «εκτραπούν για κατασταλτικούς σκοπούς», σύμφωνα με ένα επίσημο έγγραφο της ΕΕ που επικαλέστηκε το γερμανικό ειδησεογραφικό πρακτορείο Deutsche Welle.
Κι όμως, ένα ενημερωτικό δελτίο με τίτλο “What the EU really does in Sudan”, που δημοσιεύτηκε στον ιστότοπο του μπλοκ το 2018, ισχυριζόταν: «Η ΕΕ δεν παρέχει καμία οικονομική υποστήριξη στην Κυβέρνηση του Σουδάν… Οι Δυνάμεις Ταχείας Υποστήριξης του σουδανικού στρατού δεν ωφελούνται άμεσα ή έμμεσα από την χρηματοδότηση της ΕΕ». Όλα αυτά εγείρουν ένα σημαντικό ερώτημα: Αν η ΕΕ γνώριζε τον κίνδυνο εκτροπής, γιατί εξακολουθούσε να επενδύει εκατοντάδες εκατομμύρια σε ένα πλαίσιο όπου ο έλεγχος της τελικής χρήσης της εκπαίδευσης, του εξοπλισμού και των κεφαλαίων ήταν εμφανώς αδύναμος;
Αυτό που είναι χειρότερο είναι ότι ο ρόλος της ΕΕ δεν περιορίστηκε στην παροχή κεφαλαίων που θα μπορούσαν να υπεξαιρεθούν. Παρέχει επίσης όπλα, αν και εμμέσως. Καθώς η σύγκρουση βάθυνε, ερευνητές άρχισαν να ανακαλύπτουν ξένα κατασκευασμένα όπλα και πυρομαχικά που κυκλοφορούν ευρέως μεταξύ των RSF και των SAF. Επαληθευμένες εικόνες, ανάλυση ανοιχτών πηγών και παρακολούθηση σειριακών αριθμών αποκάλυψαν ευρωπαϊκά κατασκευασμένα συστήματα στα πεδία μάχης του Σουδάν. Τον Νοέμβριο του 2024, η Διεθνής Αμνηστία κυκλοφόρησε μια έρευνα που αποκάλυπτε ότι θωρακισμένα οχήματα μεταφοράς προσωπικού (APCs) Nimr Ajban ήταν εξοπλισμένα με γαλλικά αμυντικά συστήματα Galix. Αναλυτές της Διεθνούς Αμνηστίας επαλήθευσαν εικόνες και βίντεο από πολλαπλές σουδανικές τοποθεσίες και κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι, αν αναπτυχθούν στο Νταρφούρ, η χρήση τους θα παραβίαζε το μακροχρόνιο εμπάργκο όπλων των Ηνωμένων Εθνών στην περιοχή. Τον Απρίλιο, έρευνες από το France24 και το πρακτορείο Reuters εντόπισαν οβίδες όλμων 81 χιλιοστών που βρέθηκαν σε μια αυτοκινητοπομπή RSF στο Βόρειο Νταρφούρ, να προέρχονται από τη Βουλγαρία. Οι ενδείξεις σε αυτά τα πυρομαχικά ταίριαζαν με βόμβες όλμων που κατασκευάστηκαν από βουλγαρική εταιρεία και εξήχθησαν νόμιμα στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα το 2019. Η βουλγαρική κυβέρνηση δεν είχε εξουσιοδοτήσει την επανεξαγωγή των οβίδων από τα ΗΑΕ στο Σουδάν. Τον Οκτώβριο, η Guardian ανέφερε ότι βρετανικός στρατιωτικός εξοπλισμός, συμπεριλαμβανομένων συστημάτων σκόπευσης μικρών όπλων και κινητήρων για APCs, είχε χρησιμοποιηθεί από τις RSF στο Σουδάν, και ενδέχεται να έχουν προμηθευτεί από τα ΗΑΕ.
Συνολικά, αυτά τα ευρήματα απεικονίζουν ένα μοτίβο: ευρωπαϊκά κατασκευασμένα όπλα και οπλικά συστήματα, που νόμιμα εξήχθησαν σε τρίτες χώρες, έχουν στη συνέχεια εκτραπεί στη σύγκρουση του Σουδάν, παρά τα εμπάργκο και τις υποτιθέμενες διασφαλίσεις. Παρόλο που τα ΗΑΕ αρνούνται οποιονδήποτε ρόλο στη σύγκρουση, η θέση τους ως ενδιάμεσου κόμβου για επανεξαγόμενα όπλα έχει τεκμηριωθεί επανειλημμένα. Ωστόσο, οι ευρωπαίοι προμηθευτές, δεσμευμένοι από συμφωνίες τελικής χρήσης και πλαίσια ελέγχου εξαγωγών, μοιράζονται την ευθύνη για τη διασφάλιση της συμμόρφωσης. Σύμφωνα με τους κανονισμούς του Ηνωμένου Βασιλείου και της ΕΕ, οι κυβερνήσεις πρέπει να αρνούνται ή να ανακαλούν άδειες όταν υπάρχει σαφής κίνδυνος εκτροπής σε ζώνες συγκρούσεων ή σε παραβιαστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η χρήση ευρωπαϊκών όπλων και οπλικών συστημάτων στο Σουδάν, επομένως, απαιτεί μια αυστηρή επανεξέταση της παρακολούθησης και της επιβολής μετά την αποστολή.
Παρά ταύτα, οι ευρωπαϊκές και βρετανικές κυβερνήσεις συνέχισαν να εκδίδουν νέες άδειες εξαγωγής σε δυνητικούς παραβάτες, συμπεριλαμβανομένων των ΗΑΕ. Πρόσφατες αναφορές από το Middle East Eye δείχνουν ότι το Ηνωμένο Βασίλειο ενέκρινε στρατιωτικές εξαγωγές προς τα ΗΑΕ ύψους περίπου 227 εκατομμυρίων δολαρίων μεταξύ Απριλίου και Ιουνίου φέτος, ακόμη και αφού ενημερώθηκε ότι εξοπλισμός που προμήθευσαν τα ΗΑΕ είχε φτάσει στις RSF. Οι ευρωπαϊκές χώρες δεν αποτελούν σε καμία περίπτωση εξαίρεση στην αποτυχία διασφάλισης ότι τα όπλα τους δεν εκτρέπονται σε εμπόλεμες ζώνες υπό εμπάργκο.
Η δική μου χώρα, η Νότια Αφρική, έχει επίσης δεχθεί κριτική για την έλλειψη ελέγχου στις αποστολές όπλων της. Στα μέσα της δεκαετίας του 2010, η Εθνική Επιτροπή Ελέγχου Συμβατικών Όπλων (NCACC) αντιμετώπισε διεθνή και εγχώρια έρευνα, αφού όπλα και πυρομαχικά κατασκευασμένα στη Νότια Αφρική αναφέρθηκε ότι χρησιμοποιήθηκαν από σαουδαραβικές και εμιρατινές δυνάμεις στην Υεμένη. Ως αποτέλεσμα, το 2019, η NCACC καθυστέρησε ή ανέβαλε εγκρίσεις εξαγωγών, ειδικά για τα «πιο θανατηφόρα» αντικείμενα, εν μέσω διαφωνιών σχετικά με τις ενημερωμένες ρήτρες επιθεώρησης και ανησυχίες για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Οι αρχές της Νότιας Αφρικής απαίτησαν να τους επιτραπεί η πρόσβαση σε εγκαταστάσεις στις χώρες εισαγωγής για να διασφαλιστεί η συμμόρφωση με τη συμφωνία τελικής χρήσης – κάτι που τα ΗΑΕ και η Σαουδική Αραβία, μαζί με αρκετές άλλες χώρες, αρνήθηκαν να παράσχουν. Μέχρι το 2022, προηγουμένως αναβληθείσες αποστολές εκκαθαρίστηκαν τελικά υπό αναδιαπραγματευμένους όρους. Σήμερα, στοιχεία υποδηλώνουν ότι όπλα από τη Νότια Αφρική μπορεί επίσης να έχουν εκτραπεί στο Σουδάν. Ερευνητές και αναλυτές ανοιχτών πηγών ισχυρίζονται ότι έχουν εντοπίσει πυρομαχικά που συνάδουν με νοτιοαφρικανική κατασκευή στο Σουδάν.
Η περίπτωση της Νότιας Αφρικής καταδεικνύει ότι, ακόμη και όταν υπάρχει πολιτική βούληση για διασφάλιση της συμμόρφωσης με τις συμφωνίες τελικής χρήσης για πωλήσεις όπλων, η επιβολή μπορεί να είναι δύσκολη. Κι όμως, αποτελεί μια απαραίτητη και κρίσιμη πτυχή των προσπαθειών οικοδόμησης της ειρήνης. Αν οι δημοκρατικές κυβερνήσεις επιθυμούν να ανακτήσουν την αξιοπιστία τους, η παρακολούθηση της τελικής χρήσης πρέπει να είναι επιβλητική, όχι μια γραφειοκρατική παραχώρηση. Η NCACC στην Πρετόρια και οι αρχές ελέγχου εξαγωγών στις Βρυξέλλες, τη Σόφια, το Παρίσι και το Λονδίνο πρέπει να δημοσιεύουν διαφανείς ελέγχους προηγούμενων αδειών, να ερευνούν αξιόπιστες περιπτώσεις εκτροπής και να αναστέλλουν νέες εγκρίσεις όπου ο κίνδυνος παραμένει ανεξέλεγκτος. Παράλληλα, η ΕΕ πρέπει να διασφαλίσει ότι η χρηματοδότηση για τη διαχείριση της μετανάστευσης δεν μπορεί να συν-επιλεχθεί από ένοπλους δράστες. Χωρίς τέτοια μέτρα, η ευρωπαϊκή μεταναστευτική πολιτική και το εμπόριο άμυνας της Νότιας Αφρικής κινδυνεύουν να συμπράξουν σε ένα σκοτεινό παράδοξο: πρωτοβουλίες που δικαιολογούνται στο όνομα της ασφάλειας που προκαλούν ανασφάλεια.
