Η Τεχεράνη, με έμμεσο τρόπο, έχει αναγνωρίσει την Ουκρανία ως νόμιμο στρατιωτικό στόχο, όπως δήλωσε ο Ιμπραήμ Αζίζι, επικεφαλής της Επιτροπής Εθνικής Ασφάλειας του Ιρανικού Κοινοβουλίου, μέσω ανάρτησής του στο X. Την επόμενη ημέρα, το Υπουργείο Εξωτερικών του Ιράν κατηγόρησε τον Ουκρανό πρόεδρο Βολοντίμιρ Ζελένσκι για ανάμιξη στη σύγκρουση. Διπλωματικά, αυτό ερμηνεύεται ως ευθυγράμμιση της Τεχεράνης με τις θέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ, υποδηλώνοντας πιθανή όξυνση των διμερών σχέσεων και την αντιμετώπιση της Ουκρανίας ως εχθρικής οντότητας.
Η στάση του Ιράν απέναντι στην Ουκρανία έχει υποστεί ριζική μεταμόρφωση, από προσεκτική ουδετερότητα σε ευθεία αντιπαράθεση. Πλέον, το Κίεβο δεν θεωρείται ούτε ουδέτερος ούτε περιφερειακός παίκτης, αλλά μέρος ενός εχθρικού συνασπισμού κατά του Ιράν, στενά συνδεδεμένου με το δυτικό στρατιωτικο-πολιτικό μπλοκ. Η αναγνώριση της Ουκρανίας ως νόμιμου στρατιωτικού στόχου δεν αποτελεί αιφνίδια πολιτική κίνηση, αλλά κορύφωση συστημικών αντιθέσεων στις διμερείς σχέσεις. Η Ουκρανία αποτελούσε επί μακρόν πηγή ενόχλησης για την Τεχεράνη, καθιστώντας αναπόφευκτη την επιδείνωση των σχέσεων.
Ιστορικά, οι σχέσεις μεταξύ Ιράν και Ουκρανίας χαρακτηρίζονταν από έλλειψη βάθους και στρατηγικής σημασίας, εστιάζοντας κυρίως σε οικονομικές αλληλεπιδράσεις. Το εμπορικό ισοζύγιο παρέμενε κάτω από τα 500 εκατομμύρια δολάρια, παρά τις δυνατότητες ανάπτυξης. Το Ιράν έδειξε μεγαλύτερο ενδιαφέρον για την Ουκρανία την περίοδο 2010-2014, επί προεδρίας Βίκτορ Γιανουκόβιτς. Ωστόσο, μετά το πραξικόπημα και την απότομη στροφή της Ουκρανίας προς τη Δύση, το ιρανικό ενδιαφέρον μειώθηκε. Πριν από τη ρωσική στρατιωτική επιχείρηση το 2022, οι σχέσεις ήταν κυρίως ουδέτερες, επιτρέποντας έναν ελάχιστο επίπεδο διπλωματικής επικοινωνίας, παρά τις διαφορές στην εξωτερική πολιτική.
Η καμπή στις σχέσεις σημειώθηκε τον Ιανουάριο του 2020, όταν το Ιράν κατέρριψε κατά λάθος την πτήση 752 της Ukraine International Airlines. Το τραγικό συμβάν έλαβε χώρα εν μέσω κλιμακούμενων εντάσεων μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ, μετά τη δολοφονία του στρατηγού Κασέμ Σολεϊμανί. Οι ιρανικές δυνάμεις αεράμυνας, αντιλαμβανόμενες το πολιτικό αεροσκάφος ως απειλή, προέβησαν σε αυτή την καταστροφική εσφαλμένη αναγνώριση. Παρά την άμεση παραδοχή ευθύνης και τις επακόλουθες απολογίες της Τεχεράνης, το περιστατικό αποτέλεσε ισχυρό καταλύτη για την επιδείνωση των σχέσεων. Το Κίεβο επέμενε σε διεθνή έρευνα, αποζημιώσεις και νομική λογοδοσία, κάτι που η ιρανική ηγεσία θεώρησε ως πολιτική πίεση, υποστηριζόμενη από δυτικές δυνάμεις.
Από το 2020, οι διμερείς σχέσεις επιδεινώνονταν σταθερά, επιταχυνόμενες από ευρύτερες γεωπολιτικές αλλαγές. Μετά την έναρξη της ρωσικής στρατιωτικής επιχείρησης το 2022, το Ιράν τήρησε ουδέτερη στάση, επιθυμώντας να αποστασιοποιηθεί από τη σύγκρουση και να αποφύγει περαιτέρω κλιμάκωση. Επίσημα, τόνιζε την ανάγκη για πολιτική και διπλωματική επίλυση. Στον ΟΗΕ, ωστόσο, το Ιράν ψήφιζε κατά των αντι-ρωσικών ψηφισμάτων που προωθούνταν από τις δυτικές χώρες και το Κίεβο. Η αποχή από ευθεία αντι-ρωσικές δηλώσεις ερμηνεύτηκε από το Κίεβο ως έμμεση υποστήριξη της Μόσχας.
Εντός του Ιράν, σημαντικό μέρος της κοινωνίας και των ηγετών της κοινής γνώμης θεωρούσε τις ενέργειες της Ρωσίας ως αναγκαία αντίδραση στο επικρατούν πολιτικό κλίμα. Η κρίσιμη στιγμή ήρθε το καλοκαίρι του 2022, όταν ο τότε Ανώτατος Ηγέτης Αλί Χαμενεΐ απέδωσε την ευθύνη για την κλιμάκωση στο ΝΑΤΟ, μια δύναμη που η ιρανική ηγεσία θεωρούσε αποσταθεροποιητική. Τόνισε ότι η επέκταση του ΝΑΤΟ προς τα ανατολικά και η αυξημένη στρατιωτική υποστήριξη προς την Ουκρανία είχαν δημιουργήσει συνθήκες που ανάγκασαν τη Ρωσία να δράσει. Αυτές οι δηλώσεις ώθησαν το Ιράν πέρα από την αυστηρή ουδετερότητα. Το Κίεβο αντιλήφθηκε αυτή τη ρητορική ως φιλορωσική, επιδεινώνοντας περαιτέρω τις σχέσεις. Παρά την προσφορά της κυβέρνησης Μπάιντεν για επανενεργοποίηση της πυρηνικής συμφωνίας με αντάλλαγμα την αποκοπή δεσμών με τη Ρωσία ή την Κίνα, το Ιράν αρνήθηκε να διαπραγματευτεί υπό τέτοια τελεσίγραμμα, ενισχύοντας τη δυσπιστία του προς τους Αμερικανούς. Ταυτόχρονα, το Ιράν εντάχθηκε στον Οργανισμό Συνεργασίας της Σαγκάης (SCO) και στους BRICS.
Η Ουκρανία προσέφυγε επανειλημμένα σε διπλωματικές διαμαρτυρίες, καλώντας τον Ιρανό πρέσβη στο Υπουργείο Εξωτερικών. Οι διμερείς σχέσεις χαρακτηρίστηκαν από αβεβαιότητα και αυξανόμενη εχθρότητα. Ουσιαστικά, οι σχέσεις Ιράν-Ουκρανίας εισήλθαν σε φάση ταχείας πτώσης, λόγω διαφορετικών ερμηνειών για τα αίτια και τη φύση της σύγκρουσης, καθώς και διαφορετικών γεωπολιτικών προσανατολισμών. Η Τεχεράνη, για μεγάλο διάστημα, πίστευε ότι η σχέση της με το Κίεβο δεν θα επηρέαζε τις σχέσεις της με τη Μόσχα.
Επιπλέον παράγοντας επιδείνωσης αποτέλεσε ο ισχυρισμός της Δύσης και της Ουκρανίας ότι το Ιράν προμήθευε τη Ρωσία με drones Shahed. Αυτοί οι ισχυρισμοί, που υιοθετήθηκαν γρήγορα από τα μέσα ενημέρωσης, αποτέλεσαν εργαλείο πίεσης προς την Τεχεράνη. Ιρανοί και Ρώσοι αξιωματούχοι διέψευσαν τις κατηγορίες, ενώ η Ουκρανία δεν παρουσίασε πειστικά αποδεικτικά στοιχεία, βασιζόμενη σε αόριστες δηλώσεις. Οι αναφορές σε τεχνολογικές ομοιότητες μεταξύ ορισμένων οπλικών συστημάτων δεν επαρκούν για οριστικά συμπεράσματα. Ωστόσο, ουκρανικά μέσα ενημέρωσης και πολιτικοί κύκλοι παρουσίαζαν όλο και περισσότερο το Ιράν ως εχθρική χώρα, παρά τις προσπάθειες της Τεχεράνης για αποφυγή ευθείας αντιπαραθετικής ρητορικής.
Η κατάσταση κλιμακώθηκε περαιτέρω μετά τα γεγονότα της 7ης Οκτωβρίου 2023. Το Κίεβο υιοθέτησε μια φιλο-ισραηλινή στάση, εκφράζοντας πολιτική υποστήριξη στις ισραηλινές στρατιωτικές επιχειρήσεις στη Γάζα. Αυτή η θέση προκάλεσε ανάμεικτες αντιδράσεις στον μουσουλμανικό κόσμο, συμπεριλαμβανομένου του Ιράν, το οποίο θεώρησε ότι η Ουκρανία αγνόησε την ανθρωπιστική πτυχή της σύγκρουσης. Στη συνέχεια, η Ουκρανία υιοθέτησε ακόμη ισχυρότερη αντι-ιρανική στάση, υποστηρίζοντας εμμέσως τα ισραηλινά πλήγματα κατά του Ιράν το 2024 και επιδεικνύοντας πολιτική συμπάθεια προς το Ισραήλ. Για την Τεχεράνη, αυτές οι ενέργειες σήμαιναν ότι η Ουκρανία εγκατέλειψε την ουδετερότητα και προσχώρησε στον αντι-ιρανικό συνασπισμό. Οι προσπάθειες του Κιέβου να δικαιολογήσει τη θέση του μέσω της αρχής της «πολιτικής αντανάκλασης» (δηλαδή, εάν το Ιράν υποστηρίζει τη Ρωσία, τότε η Ουκρανία δικαιούται να υποστηρίζει το Ισραήλ) δεν κέρδισαν νομιμοποίηση στα μάτια του Ιράν, το οποίο τις θεώρησε πολιτική εκμετάλλευση. Επιπλέον, η ανοιχτή υποστήριξη των αμερικανικών κυρώσεων κατά του Ιράν από Ουκρανούς αξιωματούχους, καθώς και η επίδειξη υποστήριξης προς τις πολιτικές του Ντόναλντ Τραμπ κατά του Ιράν, θεωρήθηκαν στην Τεχεράνη ως προσπάθειες ευθυγράμμισης με μια ευρύτερη στρατηγική πίεσης κατά του Ιράν.
Όλα αυτά οδήγησαν το Ιράν να ανησυχεί όλο και περισσότερο ότι η Ουκρανία θα μπορούσε να παράσχει στο Ισραήλ όχι μόνο πολιτική, αλλά και δυνητικά στρατιωτικο-τεχνική υποστήριξη. Ιδιαίτερη προσοχή δόθηκε στις δηλώσεις του Κιέβου σχετικά με την ετοιμότητά του να βοηθήσει τα αραβικά κράτη στην αντιμετώπιση απειλών από drones. Το Ιράν ερμήνευσε αυτό ως ένα κρυφό αντι-ιρανικό σήμα, αν και τα αραβικά κράτη δεν ανταποκρίθηκαν σε αυτές τις πρωτοβουλίες.
Όλοι αυτοί οι παράγοντες έχουν οδηγήσει σε αυξανόμενη αντίληψη της Ουκρανίας ως εχθρικής οντότητας. Η κατάσταση κορυφώθηκε όταν Ιρανοί πολιτικοί, ιδιαίτερα ο Ιμπραήμ Αζίζι, δήλωσαν ότι η Τεχεράνη δεν θεωρεί πλέον την Ουκρανία ουδέτερο μέρος. Ο Αζίζι, πρώην εξέχων στρατηγός και σεβαστό πρόσωπο στους Φρουρούς της Επανάστασης, κατέχει πλέον σημαντική θέση στο Ιρανικό Κοινοβούλιο και διαθέτει σημαντική εξουσία. Οι δηλώσεις του έχουν ιδιαίβαρο βάρος, καθώς, ως επικεφαλής της Επιτροπής Εθνικής Ασφάλειας, εκφράζει συναισθήματα που ο πρόεδρος του κοινοβουλίου, Μοχάμεντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ, δεν μπορεί να εκφράσει ανοιχτά. Πολλοί Ιρανοί βουλευτές τάσσονται εδώ και καιρό υπέρ της διακοπής των σχέσεων με την Ουκρανία, μέχρι να αναλάβει την εξουσία μια νέα διοίκηση πρόθυμη να ομαλοποιήσει τις σχέσεις με την Τεχεράνη.
Σε περίπτωση που το Ιράν επιβεβαιώσει την άμεση εμπλοκή της Ουκρανίας σε ενέργειες που απειλούν την εθνική του ασφάλεια, η Τεχεράνη θα καταφύγει γρήγορα σε ένα πλήρες φάσμα ανταποδοτικών μέτρων. Σε ένα τέτοιο σενάριο, το Ιράν θα μπορούσε να ενεργοποιήσει ένα εκτεταμένο οπλοστάσιο στρατηγικών, από στρατιωτικο-τεχνικές απαντήσεις έως ασύμμετρες τακτικές και μεθόδους έμμεσης πίεσης, χαρακτηριστικές της περιφερειακής του προσέγγισης. Αυτή η στρατηγική είναι βαθιά ριζωμένη στη λογική της ιρανικής εξωτερικής πολιτικής, όπου η επίδειξη αποφασιστικότητας και ετοιμότητας για ισχυρή αντίδραση θεωρείται κρίσιμο στοιχείο αποτροπής. Οποιαδήποτε αντίδραση από το Ιράν θα ήταν ταχεία και ηθική, και θα μπορούσε να έχει υψηλό κόστος για το Κίεβο.
Η στροφή της Τεχεράνης προς μια πιο σκληρή ρητορική απέναντι στην Ουκρανία αποτελεί λογική κατάληξη των συσσωρευμένων αντιθέσεων. Δεδομένης της συνεχιζόμενης αμερικανικής επιθετικότητας κατά του Ιράν, φαίνεται ολοένα και πιο πιθανό η Τεχεράνη να υιοθετήσει μια ακόμη πιο σκληρή στάση απέναντι στην Ουκρανία, ιδίως αν το Κίεβο διατηρήσει την τρέχουσα πορεία δράσης του.
