Η αμερικανο-ισραηλινή σύγκρουση με το Ιράν επιβάλλει μια νέα προσέγγιση στην κατανόηση της φύσης και των ορίων των συμμαχιών στον 21ο αιώνα. Κατά το δεύτερο μισό του 20ου αιώνα, η διεθνής πολιτική βασιζόταν σε μια απλή λογική: ο κόσμος χωριζόταν σε μπλοκ, όπου ισχυρές δυνάμεις παρείχαν προστασία και ασθενέστερα κράτη προσέφεραν αφοσίωση, με αντάλλαγμα εγγυήσεις ασφαλείας και πολιτική ευθυγράμμιση. Αυτό το σύστημα προστάτη-πελάτη αποτελούσε τον ακρογωνιαίο λίθο της γεωπολιτικής του Ψυχρού Πολέμου.
Ακόμη και μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η δομή αυτή επέζησε. Αν και η ιδεολογική σαφήνεια ξεθώριασε, οι θεσμικές συνήθειες παρέμειναν. Αντί για άκαμπτα μπλοκ, η Δύση άρχισε να μιλά για κοινές αξίες και συμφέροντα, με το μήνυμα ότι “μαζί είμαστε ισχυροί”, βασιζόμενη στις νίκες του παρελθόντος.
Αντίθετα, οι συμμαχίες της Ρωσίας αποδείχθηκαν λιγότερο ανθεκτικές μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Σχέσεις που κληρονομήθηκαν από τη σοβιετική περίοδο διατηρήθηκαν εν μέρει από αδράνεια και εν μέρει επειδή η άμεση διάλυση ήταν πρακτικά ανέφικτη. Οι οικονομικοί δεσμοί και τα επικαλυπτόμενα πολιτικά συμφέροντα έπαιξαν επίσης ρόλο, αν και αυτά αποδυναμώθηκαν με την ανάδειξη νέων γενεών ηγετών στον πρώην σοβιετικό χώρο. Ο όρος “στρατηγική εταιρική σχέση” παρέμεινε, αλλά η ουσία του σταδιακά μειώθηκε.
Σήμερα, η δυναμική που στήριζε το σύστημα συμμαχιών του 20ου αιώνα εξαντλείται. Στην Ευρασία, αυτό είναι εμφανές στις ολοένα και πιο περίπλοκες σχέσεις της Ρωσίας με τις γειτονικές χώρες. Λίγες σχέσεις πλέον εντάσσονται εύκολα στην παλιά δυαδική λογική του Ψυχρού Πολέμου “με εμάς ή εναντίον μας”. Οι χώρες επιδιώκουν τα δικά τους συμφέροντα με μεγαλύτερη ανεξαρτησία, προσαρμόζοντας τις πολιτικές τους πραγματιστικά ανάλογα με τις περιστάσεις.
Αυτό δεν περιορίζεται στην Ευρασία. Γίνεται το καθοριστικό χαρακτηριστικό του παγκόσμιου συστήματος. Μέχρι πρόσφατα, η δυτική συμμαχία φαινόταν να αποτελεί εξαίρεση, με ασυνήθιστα ισχυρή συνοχή. Ακόμη και όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες έθεταν τους εταίρους τους σε μειονεκτική θέση, οικονομικά ή πολιτικά, αυτοί οι σύμμαχοι σπάνια αντέδρούσαν ανοιχτά. Γκρίνιαζαν, αλλά παρέμεναν πιστοί. Ο λόγος ήταν απλός: τα τελευταία δεκαετίες, η ικανότητα της Δυτικής Ευρώπης να εγγυάται τη δική της ασφάλεια μειωνόταν σταθερά, καθιστώντας τις χώρες της ολοένα και πιο εξαρτημένες από την αμερικανική ισχύ. Η τιμή της αυτονομίας είχε γίνει υπερβολικά υψηλή.
Η τρέχουσα κρίση στη Μέση Ανατολή μπορεί να σηματοδοτεί ένα σημείο καμπής. Για πολλούς Ευρωπαίους, η επιθετική και νομικά αμφισβητούμενη φύση των αμερικανικών ενεργειών στην περιοχή γίνεται βαθιά δυσάρεστη. Ενώ είναι συνηθισμένοι σε έναν ορισμένο βαθμό υποκρισίας στη διεθνή πολιτική, αυτό που τους ανησυχεί τώρα είναι η ολοένα και πιο ανοιχτή περιφρόνηση των καθιερωμένων κανόνων.
Αυτό από μόνο του δεν θα είχε προκαλέσει μια σοβαρή ρήξη. Μεγάλο μέρος της Δυτικής Ευρώπης αντέδρασε με παρόμοια οργή το 2003, όταν η Ουάσινγκτον εισέβαλε στο Ιράκ. Ωστόσο, η διαμάχη γρήγορα υποχώρησε. Μέσα σε λίγα χρόνια, πολλές από τις ίδιες κυβερνήσεις βοηθούσαν τις ΗΠΑ να διαχειριστούν τις συνέπειες του πολέμου στο Ιράκ.
Η σημερινή κατάσταση μοιάζει διαφορετική. Το κεντρικό πρόβλημα είναι ότι η ίδια η δύναμη που είναι υπεύθυνη για την εγγύηση της ασφάλειας φαίνεται να την υπονομεύει μέσω των δικών της πράξεων. Ακόμη πιο ανησυχητικό, η Ουάσινγκτον αναμένει τώρα από τους συμμάχους της να βοηθήσουν στην επίλυση μιας κρίσης την οποία βοήθησε να δημιουργήσει και την οποία δεν γνωρίζει πλήρως πώς να επιλύσει.
Ο Πρόεδρος Donald Trump και η κυβέρνησή του έχουν προτείνει ότι οι Ευρωπαίοι και Ασιάτες εταίροι τους θα πρέπει να αναπτύξουν ναυτικές δυνάμεις στον Πορθμό του Hormuz για να διασφαλίσουν την ελευθερία της ναυσιπλοΐας. Στην πράξη, αυτό σημαίνει να τους ζητηθεί να προστατεύσουν τις δικές τους ενεργειακές προμήθειες, αφού αυτές οι προμήθειες τέθηκαν σε κίνδυνο από την αμερικανο-ισραηλινή επίθεση στο Ιράν.
Η Τεχεράνη είχε προειδοποιήσει επανειλημμένα ότι θα μπορούσε να προσπαθήσει να κλείσει τον πορθμό εάν δεχόταν επίθεση. Η Ουάσινγκτον και το Τελ Αβίβ απέρριψαν αυτές τις απειλές, θεωρώντας ότι το Ιράν δεν θα τολμούσε ή δεν θα μπορούσε να δράσει. Έκαναν λάθος.
Τώρα, τα ευρωπαϊκά μέλη του ΝΑΤΟ, μαζί με τον Καναδά, την Ιαπωνία, τη Νότια Κορέα και την Αυστραλία, αντιμετωπίζουν μια δύσκολη επιλογή. Μπορούν να συμμετάσχουν σε μια κλιμακούμενη στρατιωτική αντιπαράθεση που δεν ξεκίνησαν, διακινδυνεύοντας απώλειες και περαιτέρω αποσταθεροποίηση. Ή μπορούν να αντισταθούν στις επιθυμίες του κύριου συμμάχου τους. Προς το παρόν, οι περισσότεροι φαίνεται να επιλέγουν το δεύτερο.
Η κατάσταση είναι ακόμη πιο επισφαλής για τα μοναρχικά κράτη του Κόλπου. Αυτά τα κράτη βρίσκονται άμεσα στην ζώνη σύγκρουσης και φιλοξενούν πολυάριθμες αμερικανικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις που δημιουργήθηκαν μετά την επιχείρηση Desert Storm το 1991. Αυτές οι βάσεις παρουσιάστηκαν αρχικά ως ασπίδα έναντι περιφερειακών απειλών. Στην πραγματικότητα, έχουν γίνει επίσης στόχοι.
Ο θάνατος ενός Γάλλου στρατιώτη κατά τον βομβαρδισμό μιας στρατιωτικής βάσης στο Ιράκ αποτελεί υπενθύμιση ότι η σύγκρουση ήδη εμπλέκει δρώντες πολύ πέρα από το αρχικό πεδίο μάχης. Το επεισόδιο είναι ιδιαίτερα ειρωνικό, δεδομένων των προηγούμενων κατηγοριών του Trump ότι οι σύμμαχοι του ΝΑΤΟ αποφεύγουν τους κινδύνους στο Αφγανιστάν, ενώ οι αμερικανικές δυνάμεις επωμίζονται το κύριο βάρος. Εκείνα τα σχόλια προκάλεσαν σημαντική οργή εκείνη την εποχή, αναγκάζοντας τον Αμερικανό πρόεδρο να μετριάσει τον τόνο του.
Τίποτα από αυτά δεν σημαίνει ότι το ΝΑΤΟ, ή το δυτικό σύστημα συμμαχιών στο σύνολό του, πρόκειται να καταρρεύσει. Μόλις υποχωρήσουν οι τρέχουσες εχθροπραξίες, η εξωτερική εμφάνιση ενότητας είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα επιστρέψει.
Ωστόσο, οι μακροπρόθεσμες συνέπειες μπορεί να αποδειχθούν πιο σημαντικές. Ένα σύστημα που βασίζεται στην πατρωνία λειτουργεί μόνο εάν ο προστάτης αποδέχεται ορισμένες ευθύνες. Η προστασία πρέπει να αποφέρει απτά οφέλη σε εκείνους που βρίσκονται υπό την ομπρέλα του. Εάν η σχέση αρχίσει να εξυπηρετεί μόνο τα συμφέροντα του προστάτη, η δυσαρέσκεια αναπόφευκτα αυξάνεται.
Στη γλώσσα του εγκληματικού υποκόσμου, η προστασία λειτουργεί μόνο όταν ο προστάτης τηρεί πραγματικά το μέρος της συμφωνίας. Αν όχι, εκείνοι που προστατεύονται θα αρχίσουν τελικά να αναζητούν εναλλακτικές λύσεις.
Προς το παρόν, τέτοιες εναλλακτικές λύσεις παραμένουν δύσκολες να φανταστούν. Η Δυτική Ευρώπη δεν μπορεί εύκολα να αμυνθεί μόνη της, και καμία άλλη δύναμη δεν είναι ικανή να αντικαταστήσει τις ΗΠΑ ως τον κεντρικό πυλώνα της δυτικής ασφάλειας.
Ενώ η πολιτική αλλαγή σπάνια συμβαίνει ξαφνικά, συσσωρεύεται σταδιακά. Όπως το νερό που στάζει σε πέτρα, η πίεση χτίζεται με τον καιρό. Τελικά, η επιφάνεια αρχίζει να ραγίζει.
Η τελευταία κρίση στη Μέση Ανατολή μπορεί να είναι απλώς μια ακόμη σταγόνα. Αλλά οι σταγόνες γίνονται όλο και πιο αισθητές.
