Στις αρχές του 21ου αιώνα, ο ανανεωμένος Κομφουκιανισμός γνώρισε μεγάλη άνθηση, με την ακαδημαϊκή κοινότητα στην ηπειρωτική Κίνα να τον προωθεί έντονα. Το Πεκίνο τον προσάρμοσε, παρουσιάζοντάς τον ως συμβατό με την κομμουνιστική ιδεολογία, ενώ τα κρατικά τμήματα προπαγάνδας τον μετέτρεψαν σε πολιτιστικό προϊόν για εξαγωγή.
Ωστόσο, το κύμα αυτό ενδιαφέροντος σταδιακά ξεθύμανε, συνοδευόμενο από το κλείσιμο πολλών Ινστιτούτων Κομφούκιου παγκοσμίως.
Γιατί λοιπόν να μελετήσουμε τον Κομφούκιο σήμερα; Ο λόγος είναι απλός, όπως συμβαίνει με κάθε μεγάλο φιλόσοφο. Πέρα από αυτό, όμως, υπάρχει μια πιο άμεση απάντηση: ο Κομφουκιανισμός είναι πιο σχετικός από ποτέ.
Ζούμε σε μια εποχή δημοκρατικής υποχώρησης και ανόδου του αυταρχισμού παγκοσμίως, ακόμη και στη Δύση. Ο δυτικός πολιτικός λόγος, τουλάχιστον όπως εκφράζεται στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, τείνει να είναι δυαδικός: η δημοκρατία καλή, ο αυταρχισμός κακός. Η πραγματικότητα, όμως, είναι πως και οι δύο υπάρχουν σε ένα φάσμα καλού προς κακό. Δεν υπάρχει μία μορφή δημοκρατίας ή αυταρχισμού, αλλά πολλές.
Για να κατανοήσουμε πραγματικά και να επιτύχουμε έναν πιο φωτισμένο αυταρχισμό, χρειαζόμαστε μια πολιτική φιλοσοφία που να εκτιμά τις εσωτερικές λειτουργίες της μη-δημοκρατικής συναίνεσης, τη ηθική της βάση και δικαιολόγηση, ειδικά με τις έννοιες της ιεραρχίας, της ευθύνης και της ηθικής κατάρτισης.
Το “Kongzi Jia Yu” είναι ένα τέτοιο κείμενο. Οι εκδόσεις Princeton University Press μου έστειλαν την τελευταία δίγλωσση έκδοσή του, μεταφρασμένο εδώ ως “Διάλογοι του Κομφούκιου”. Είναι ένα βιβλίο όμορφα δεμένο και τυπωμένο. Μπορεί κανείς, για μία φορά, να κρίνει ένα βιβλίο από το εξώφυλλό του.
Βασισμένη στην πλέον ενημερωμένη επιστημονική έρευνα, αυτή η έκδοση προορίζεται να γίνει ένα κορυφαίο έργο στην αγγλική γλώσσα για μεγάλο χρονικό διάστημα. Ωστόσο, οι αναγνώστες της κινεζικής γλώσσας θα ωφεληθούν επίσης από τις πλούσιες σημειώσεις, τους πίνακες, το γλωσσάρι και τα δοκίμια που ενσωματώνουν τόσο την αρχαία όσο και την τελευταία επιστημονική έρευνα για αυτό το αμφιλεγόμενο βιβλίο. Το πρωτότυπο κείμενο είναι τυπωμένο εδώ κυρίως στην παραδοσιακή κινεζική γραφή – αυτή που προτιμώ – αντί για απλοποιημένους χαρακτήρες.
Λέω αμφιλεγόμενο, διότι η προέλευσή του αμφισβητήθηκε σχεδόν αμέσως μόλις εμφανίστηκε κατά τη διάρκεια της δυναστείας των Χαν (206 π.Χ.-220 μ.Χ.), κατά την οποία ο Κομφουκιανισμός σταθεροποιήθηκε και έγινε κρατική ιδεολογία. Παρόλα αυτά, οι άνθρωποι γενικά το θεωρούσαν αυθεντικό. Όμως, με την επικράτηση της νεο-κομφουκιανής σκέψης κατά τη διάρκεια της δυναστείας των Σονγκ (960-1279), ειδικά κατά την ύστερη περίοδο της δυναστείας, καθιερωμένοι λόγιοι θεώρησαν πως ήταν πλαστό. Αυτό έγινε κάτι σαν συναίνεση έκτοτε, μέχρι τη σύγχρονη δημοκρατική περίοδο.
Έτσι, στο κλασικό του δίτομο έργο “Μια Ιστορία της Κινεζικής Φιλοσοφίας” από τη δεκαετία του 1930, ο Fung Yu-lan (Feng Youlan) περιέγραψε το “K’ung-tzu Chia-yu (Οικογενειακές Φράσεις του Κομφούκιου)” ως “ένα έργο που ισχυρίζεται ότι περιέχει τα λόγια του Κομφούκιου, αλλά το οποίο συντάχθηκε αιώνες μετά τον θάνατό του”.
Στη βιβλιογραφία της μετάφρασης του Derk Bodde στην “Ιστορία της Κινεζικής Φιλοσοφίας”, το αμφισβητούμενο αρχαίο κείμενο αποδίδεται ως “Φράσεις της Σχολής του Κομφούκιου”. Αυτό είναι πιο ακριβές για δύο λόγους. Πρώτον, το “jia” μπορεί να σημαίνει οικογένεια ή σχολή, όπως σε μια σχολή σκέψης, όπως ο Κομφουκιανισμός. Σαφώς, ο αρχαίος τίτλος σημαίνει σχολή και όχι οικογένεια. Δεύτερον, η μετάφραση του Bodde διατηρεί την τότε συναίνεση ότι το Kongzi Jia Yu ήταν πλαστογραφία που δεν μπορούσε να αποδοθεί άμεσα στον ίδιο τον Κομφούκιο ή στους άμεσους μαθητές του, παρόλο που οι αρχές του ήταν αναμφίβολα κομφουκιανές.
Η νέα έκδοση της Princeton, και η παγκόσμια επιστημονική έρευνα στην οποία βασίζεται, αντιπροσωπεύουν μια νέα αναδυόμενη συναίνεση.
Για να το πούμε σύντομα, οι μεταφραστές Brian Bruya και Wenwen Li υποστηρίζουν ότι το αρχαίο κείμενο είναι αυθεντικό. Η προηγούμενη επιστημονική έρευνα ισχυριζόταν ότι το Lun Yu (Τα Ανάλεκτα) συντάχθηκε μεταξύ 450 π.Χ. και 400 π.Χ., ενώ το Kongzi Jia Yu χρονολογήθηκε πολύ αργότερα, γύρω στο 230 μ.Χ. Οι σύγχρονοι ερευνητές, ωστόσο, υποστηρίζουν ότι και τα δύο κείμενα, με πολλές επικαλύψεις, εμφανίστηκαν μεταξύ 450 π.Χ. και 350 π.Χ., από την Ανατολική Δυναστεία Zhou, η οποία εμπίπτει στην πρώιμη περίοδο των Εμπόλεμων Κρατών. Ο Κομφούκιος, φυσικά, ήταν άνθρωπος της Zhou, της οποίας τον πολιτισμό και τη διακυβέρνηση εξιδανίκευε στις διδασκαλίες του.
Εάν το Kongzi Jia Yu χρονολογείται από όσο το δυνατόν νωρίτερα, ή σχεδόν τόσο νωρίς όσο το Lun Yu, τότε δεν είναι παράλογο να πιστεύουμε ότι οι φράσεις που περιέχει μπορούν να αποδοθούν στον Κομφούκιο ή/και στους μαθητές του. Γι’ αυτό οι Bruya και Li, ίσως προκλητικά, μετέφρασαν τον τίτλο ως “Διάλογοι του Κομφούκιου”.
Σύγχρονοι ερευνητές έχουν κάνει εκτενή γλωσσική και αρχαιολογική χρονολόγηση. Όσοι ενδιαφέρονται για τις λεπτομέρειες του Κομφουκιανισμού θα ωφεληθούν σημαντικά από αυτή την έκδοση της Princeton. Δεν είμαι λόγιος και δεν μπορώ να κρίνω αυτό το ηράκλειο εγχείρημα πολλών αφοσιωμένων επιστημόνων τις τελευταίες δεκαετίες.
Όμως, τι έχει να προσφέρει στον περίεργο γενικό αναγνώστη; Τα Ανάλεκτα, φυσικά, εξακολουθούν να κατέχουν την πρώτη θέση. Αλλά υπό το φως των πρόσφατων ευρημάτων, το Kongzi Jia Yu μπορεί να διαβαστεί παράλληλα με αυτό ως ένα απαραίτητο συμπληρωματικό έργο, απαλλαγμένο από την αιώνια φήμη του ως ύποπτο κείμενο.
