Σε μια απομακρυσμένη, παροπλισμένη ανθρακωρυχή κοντά στον Βόρειο Πόλο, σε ένα μέρος απρόσμενο για αφηγήσεις ιθαγενών από την αγροτική Νιγηρία, κρύβεται ένας θησαυρός πολιτιστικής κληρονομιάς. Βαθιά κάτω από το αρκτικό permafrost του Σβάλμπαρντ, μια μονάδα αποθήκευσης φιλοξενεί μια συλλογή πολιτιστικών και λογοτεχνικών αρχείων από τη χώρα της Δυτικής Αφρικής.

Το Αρκτικό Παγκόσμιο Αρχείο (AWA) είναι μια μονάδα αποθήκευσης δεδομένων, όπου οργανισμοί και ιδιώτες μπορούν να καταθέσουν αρχεία σε ειδικό ψηφιοποιημένο φιλμ, γνωστό ως Piql, το οποίο διαρκεί έως και 2.000 χρόνια. Στις 27 Φεβρουαρίου, η Νιγηρία έγινε η πρώτη αφρικανική χώρα που κατέθεσε αρχεία σε αυτήν την εγκατάσταση, η οποία βρίσκεται 300 μέτρα κάτω από ένα βουνό, όπου οι συνθήκες ψύχους, σκοταδιού και ξηρότητας είναι ιδανικές για τη διατήρηση.

Εμπνευσμένο από την κοντινή Παγκόσμια Αποθήκη Σπόρων του Σβάλμπαρντ, μια συλλογή με πάνω από ένα εκατομμύριο δείγματα σπόρων που αποθηκεύονται ως ασφαλιστική δικλείδα έναντι καταστροφής, το AWA ιδρύθηκε για να διατηρήσει τη «μνήμη του κόσμου» για τις μελλοντικές γενιές. Ξεκινώντας το 2017 από τη νορβηγική εταιρεία τεχνολογίας που ανέπτυξε το Piql, περιέχει μια ποικιλόμορφη γκάμα ιστορικών και δημιουργικών αρχείων από 37 χώρες, προερχόμενα από πηγές όπως η Βιβλιοθήκη του Βατικανού και η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Διαστήματος, καθώς και έργα τόσο διαφορετικά όσο τα χειρόγραφα του Σοπέν και η εργασία του Βέλγου φωτογράφου Christian Clauwers, ο οποίος έχει καταγράψει τα εξαφανιζόμενα Νησιά Μάρσαλ του Ειρηνικού.

Τα νιγηριανά αρχεία αποτελούν ένα μείγμα κοινωνικής και πολιτιστικής ιστορίας, καθώς και αρχεία από τις δημιουργικές βιομηχανίες της χώρας, προερχόμενα από 12 νιγηριανούς οργανισμούς, συμπεριλαμβανομένων ιδιωτικών ιδρυμάτων τέχνης, μουσείων και βιβλιοθηκών.

Η συλλογή δρομολογήθηκε από τον ιστορικό Nze Ed Emeka Keazor, όταν διορίστηκε πρόεδρος του πρώτου αφρικανικού γραφείου της Piql στο Λάγος το 2022, και άρχισε να προσεγγίζει πολιτιστικούς οργανισμούς στη Νιγηρία για να τους ενθαρρύνει να διατηρήσουν τα αρχεία τους.

«Μου πήρε ενάμιση χρόνο να πάω στην Abeokuta στην πολιτεία Ogun για να μιλήσω με τον επικεφαλής των αρχείων στη Βιβλιοθήκη του Προέδρου Olusegun Obasanjo», λέει ο Keazor, ο οποίος ταξίδεψε στο Σβάλμπαρντ τον περασμένο μήνα μαζί με τη συνάδελφό του Esona Onuoha για να παραδώσει τα αρχεία.

Άλλα ιδρύματα που συμμετείχαν περιλαμβάνουν τη γκαλερί τέχνης Bloom Art του Λάγος, το Asaba Monument Trust που τιμά τη σφαγή της Asaba του 1967, το Nsibidi Institute, έναν οργανισμό κοινωνικής έρευνας που διευθύνει ο Keazor, και το Umuchieze Community Legacy Deposit, ένα πολιτιστικό πρόγραμμα που στοχεύει στη διατήρηση της ιθαγενούς γνώσης και ιστορίας.

«Είναι σημαντικό για μένα η Νιγηρία να θυμάται, γιατί η δουλειά μου αφορά την οικοδόμηση πολιτιστικής υποδομής», λέει η Ugoma Ebilah, ιδρύτρια της Bloom Art. «Η Νιγηρία έχει αναδείξει μερικούς από τους πιο λαμπρούς και δημιουργικούς ανθρώπους στον κόσμο. Δεν είναι σύμπτωση ότι την ίδια χρονιά που γίνεται αυτή η κατάθεση αρχείων, τα Grammy αποφάσισαν επιτέλους να αναγνωρίσουν τη συμβολή του Fela Anikulapo Kuti [αποδίδοντάς του Βραβείο Συνολικής Προσφοράς].»

Κατά τη διάρκεια μιας άλλης σημαντικής στιγμής για την κοινότητα των δημιουργών της Νιγηρίας, ο Βρετανο-Νιγηριανός σκηνοθέτης Akinola Davies Jr κέρδισε το βραβείο Bafta εξαιρετικού ντεμπούτου για την ταινία του “My Father’s Shadow”, μια ταινία ενηλικίωσης που ακολουθεί δύο αδέλφια και τον πατέρα τους κατά τις ιστορικές εκλογές της Νιγηρίας το 1993.

Στην ομιλία του, ο Davies ενθάρρυνε όλους να «αρχειοθετούν τα αγαπημένα τους πρόσωπα. Αρχειοθετήστε τις ιστορίες σας, χθες, σήμερα και για πάντα».

Στη Νιγηρία, όπου οι βιβλιοθήκες και τα μουσεία είναι συχνά υποχρηματοδοτούμενα και παραμένουν σε μεγάλο βαθμό βασισμένα στο χαρτί, είναι εύκολο για την έρευνα ή τα έγγραφα του παρελθόντος να χαθούν ή να παραμείνουν θαμμένα.

Αντιλαμβανόμενος την ευθραυστότητα των δημόσιων αρχείων, ο Δρ Chima Korieh, ειδικός στην κοινωνική και οικονομική ιστορία της Δυτικής Αφρικής στο Marquette University στο Wisconsin των ΗΠΑ, ηγήθηκε ενός έργου για να βοηθήσει την κοινότητα Umuchieze στην Πολιτεία Imo, στη νοτιοανατολική Νιγηρία, να διατηρήσει τις ιστορίες τους, τις καταγραφές των πολιτιστικών τους πρακτικών και τελετών ενηλικίωσης, καθώς και αρχεία από την προαποικιακή Νιγηρία. Οι καταθέσεις του στο AWA περιλάμβαναν χειρόγραφα για την ιστορία του λαού Umuchieze και εκθέσεις που τόνιζαν τα δικαστικά και πολιτικά συστήματα της κοινότητας.

«Μπορώ να σας πω, από το 1960 και μετά, τα περισσότερα από τα δημόσια αρχεία που έπρεπε να βρίσκονται στα αρχεία της Νιγηρίας δεν υπάρχουν», λέει ο Korieh. «Ορισμένα από τα υλικά που έχετε σήμερα στα νιγηριανά αρχεία κινδυνεύουν να χαθούν επειδή δεν διατηρούνται σωστά.»

Για τον Korieh, το έργο δεν αφορά μόνο την αποθήκευση πληροφοριών σε μια μακρινή εγκατάσταση. «Ολόκληρη η κοινότητα συμμετέχει σε αυτή τη διαδικασία, και στοχεύουμε να ανοίξουμε ένα κοινοτικό κέντρο στο Umuchieze, όπου το κοινό θα έχει πρόσβαση στα υλικά.»

Η Εθνική Επιτροπή Μνημείων και Μουσείων και το Εθνικό Συμβούλιο Τεχνών και Πολιτισμού έκαναν επίσης καταθέσεις, συμπεριλαμβανομένων εκθέσεων για την οικονομία δημιουργίας της Νιγηρίας, όπως οι βιομηχανίες μουσικής και κινηματογράφου.

«Ένα από τα βασικά πράγματα που έχουν επηρεάσει την Αφρική είναι η μνήμη. Συχνά δεν αναγνωρίζεται ή δηλώνεται σωστά, επειδή δεν έχουμε υπάρξει επιμελείς στην προστασία και την προβολή της αφήγησής μας», λέει ο Obi Asika, γενικός διευθυντής του Εθνικού Συμβουλίου Τεχνών και Πολιτισμού. «Έτσι, όταν παρουσιάστηκε η ευκαιρία να συμμετάσχουμε και να είμαστε από τους πρώτους στην Αφρική που δημοσιεύουν εκεί, ήταν καλό που γίναμε μέρος της ιστορίας. Είμαστε περήφανοι που είμαστε μέρος αυτού.»

Δεν είναι μόνο η γραπτή ιστορία που κινδυνεύει να εξαφανιστεί. Σύμφωνα με μια μελέτη του Pew Research Center το 2024, το 38% των ιστοσελίδων μεταξύ 2013 και 2023 δεν υπάρχουν πλέον, πράγμα που σημαίνει ότι πολλές πληροφορίες και ιστορία έχουν απλώς εξαφανιστεί. Το AWA προέκυψε από ένα ερευνητικό έργο που αποσκοπούσε στην εύρεση ενός ασφαλούς τρόπου αποθήκευσης δεδομένων μακροπρόθεσμα. «Ο κόσμος συνειδητοποιεί όλο και περισσότερο πόσο ευάλωτη είναι η αποθήκευση δεδομένων – κάθε φορά που χρειάζεται να τη μεταφέρετε, μπορεί να αλλάξει», λέει η συνιδρύτρια του AWA, Katrine Loen.

Ωστόσο, με 9.000 € (7.773 £) ανά φιλμ, το Piql film είναι μια δαπανηρή επένδυση για ιδρύματα με περιορισμένους πόρους. Ως απάντηση, το AWA μετατράπηκε από εμπορική επιχείρηση σε μη κερδοσκοπικό οργανισμό το 2025, ώστε τα κεφάλαια να μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την επιδότηση οργανισμών που χρειάζονται οικονομική υποστήριξη για να συμμετάσχουν. Φέτος συνεργάστηκε με την UNESCO για την αρχειοθέτηση του καταλόγου «Μνήμη του Κόσμου» του οργανισμού, ενός αρχείου σημαντικών εγγράφων πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς και αρχείων μνημείων παγκόσμιας κληρονομιάς, τα οποία θα αποθηκευτούν ως ψηφιακές σαρώσεις 3D.

Παράλληλα με τα αρχεία που είναι αποθηκευμένα στο AWA, υπάρχουν οδηγίες για τον τρόπο αποκωδικοποίησής τους. Το AWA σκοπεύει επίσης να δώσει στους καταθέτες κωδικούς που θα λένε στις μελλοντικές γενιές πού να βρουν την εγκατάσταση αποθήκευσης.

Η μοναδική γεωλογία του Σβάλμπαρντ, με βραχώδεις σχηματισμούς από σχεδόν κάθε γεωλογική εποχή, του έχει κερδίσει τη φήμη ότι περιέχει την ιστορία του κόσμου. «Τώρα», λέει η Loen, «εμβαθύνουμε στη γνώση της ανθρωπότητας.»

Για τη Νιγηρία, λέει ο Asika, αυτό είναι η αρχή «ενός μακρύ ταξιδιού προς την αποκατάσταση της αφήγησης και τη διασφάλιση ότι σε όλους τους χώρους όπου θα έπρεπε να είμαστε, παρουσιαζόμαστε.»