Στην άνυδρη επαρχία της Τουρκάνα στην Κένυα, η καθημερινότητα των κατοίκων σημαδεύεται από την ατελείωτη αναζήτηση νερού. Η Βερόνικα Ακαλαπατάν και οι γείτονές της διανύουν καθημερινά χιλιόμετρα για να φτάσουν σε μια μισοξεραμένη πηγή, το μοναδικό σημείο υδροδότησης για πολλούς οικισμούς. Εκατοντάδες άνθρωποι και τα ζώα τους συνωστίζονται, περιμένοντας ώρες για να γεμίσουν μικρά πλαστικά δοχεία με περιορισμένη ποσότητα ακάθαρτου νερού. «Μόλις φτάσουμε εδώ, σκάβουμε για νερό στην πηγή και μαζεύουμε φρούτα. Περιμένουμε να γεμίσει η πηγή», λέει η Ακαλαπατάν. «Κάνουμε ουρές για να το πάρουμε γιατί είναι τόσο λίγο. Είμαστε πολλοί και μερικές φορές τσακωνόμαστε γι’ αυτό».
Η Τουρκάνα, μια περιοχή με αλματώδη τοπία και διάσπαρτους οικισμούς, βιώνει μια νέα ξηρασία, ενώ η χώρα μετρά πληγές από την χειρότερη ξηρασία των τελευταίων 40 ετών (2020-2023). Επισήμως, 23 από τις 47 κομητείες της Κένυας πλήττονται, με 3,4 εκατομμύρια ανθρώπους να μην έχουν επαρκή τροφή και 800.000 παιδιά να εμφανίζουν σημάδια υποσιτισμού. Στην Τουρκάνα, 350.000 νοικοκυριά βρίσκονται στα πρόθυρα της λιμοκτονίας. «Υποφέρουμε από πείνα», δηλώνει ο Πίτερ Λονγκιρόν Αεμούν, πρεσβύτερος της Τουρκάνα. «Δεν έχουμε νερό. Τα ζώα μας πέθαναν. Δεν έχουμε τίποτα. Παλιά ψήναμε κάρβουνο, αλλά δεν υπάρχουν πια ακακίες».
Το παράδοξο της κατάστασης είναι ότι, ενώ οι οικογένειες υποφέρουν από οξεία λειψυδρία και πείνα, τα επίπεδα της λίμνης Τουρκάνα έχουν ανέβει, εκτοπίζοντας κάποιες κοινότητες. Σε άλλες περιοχές, αιφνίδιες ισχυρές βροχοπτώσεις προκαλούν πλημμύρες σε ξεροπόταμους, αλλά η γη παραμένει άγονη. Το νερό έρχεται πολύ γρήγορα, απορρέει αμέσως και δεν μπορεί να υποστηρίξει τη γεωργία. Ταυτόχρονα, ενώ η ξηρασία μειώνει τις προμήθειες τροφίμων και οι περικοπές στη χρηματοδότηση από διεθνείς δωρητές έχουν μειώσει την επισιτιστική βοήθεια, ειδικοί επισημαίνουν την ύπαρξη πλεονάσματος τροφίμων που δεν φτάνει σε όσους τα χρειάζονται. Σύμφωνα με έκθεση του World Resources Institute (WRI) του Σεπτεμβρίου, ένα τέταρτο του πληθυσμού της Κένυας αντιμετωπίζει σοβαρή επισιτιστική ανασφάλεια, ενώ έως και το 40% της παραγόμενης τροφής χάνεται ή σπαταλάται ετησίως. Η απώλεια τροφίμων συμβαίνει στις φάρμες, κατά τη διάρκεια της διαχείρισης, αποθήκευσης και μεταφοράς, ενώ η σπατάλη τροφίμων παρατηρείται σε νοικοκυριά, εστιατόρια και στο λιανεμπόριο.
Η ασφάλεια αποτελεί επιπλέον επιβαρυντικό παράγοντα. Ο ανταγωνισμός για νερό και βοσκοτόπια τροφοδοτεί εντάσεις, οι επιδρομές με βοοειδή συνεχίζονται, ένοπλοι ληστές δρουν σε απομακρυσμένες περιοχές, και οι δυνάμεις ασφαλείας αγωνίζονται να περιορίσουν τη βία εν μέσω λογιστικών και πολιτικών προκλήσεων. «Το μεγαλύτερο πρόβλημα στις περιοχές ξηρασίας είναι η ασφάλεια», λέει ο Joseph Kamande, έμπορος τροφίμων στην κεντρική Κένυα. Παρ’ όλα αυτά, πιστεύει ότι η χώρα έχει τη δυνατότητα να θρέψει τον εαυτό της με καλύτερο σχεδιασμό. «Η γη είναι απέραντη. Ένα μέρος της είναι καλλιεργήσιμο», λέει, προσθέτοντας ότι «το νερό είναι η λύση».
Στην Τουρκάνα, παρά την έντονη ξηρασία, υπάρχουν και ανεκμετάλλευτοι φυσικοί πόροι. Εκατοντάδες μέτρα κάτω από την επιφάνεια βρίσκονται πολλαπλοί υδροφόροι ορίζοντες. Το 2013, ανακαλύφθηκαν δύο μεγάλοι υδροφόροι ορίζοντες, ο Napuu και ο Lotikipi, με τον μεγαλύτερο να καλύπτει περίπου 5.000 χλμ και να περιέχει περίπου 250 τρισεκατομμύρια λίτρα νερού. Αυτό το νερό, ωστόσο, είναι αλμυρό και η αφαλάτωσή του είναι δαπανηρή, με αποτέλεσμα το έργο να έχει σταματήσει. «Η μεγάλη πρόκληση είναι η αλμυρότητα», αναφέρει ο Paul Lotum, Διευθυντής Υδάτων της Κομητείας Τουρκάνα. «Η κυβέρνηση και οι εταίροι χαρτογραφούν περιοχές όπου το νερό είναι ασφαλές και αξιόπιστο. Εργαζόμαστε βήμα-βήμα για να το αξιοποιήσουμε για τις κοινότητες».
Μέχρι τότε, η επισιτιστική βοήθεια παραμένει ζωτικής σημασίας. Ωστόσο, οι προμήθειες είναι περιορισμένες και η διανομή της βοήθειας σε όσους τη χρειάζονται περισσότερο είναι σχεδόν αδύνατη σε ορισμένες περιοχές. «Οι περισσότεροι κυβερνητικοί οργανισμοί είτε έχουν κλείσει είτε λειτουργούν με πιο περιορισμένα προγράμματα», δηλώνει ο Jacob Ekaran, συντονιστής της Εθνικής Αρχής Διαχείρισης Ξηρασίας στην Τουρκάνα. «Το καλάθι των πόρων έχει συρρικνωθεί. Αλλά η κυβέρνηση προσπαθεί να κάνει περισσότερα με ό,τι διαθέτει».
Όταν οι προμήθειες λιγοστεύουν, πολλοί κάτοικοι στρέφονται σε αγριοφρούτα. Στο χωριό Lopur, η Akal Loyeit Etangana συλλέγει μούρα που μαγειρεύει σε ένα μικρό κατσαρολάκι. Δηλώνει ότι δεν έχει φάει ποτέ κανονικό γεύμα τις τελευταίες δύο εβδομάδες, οπότε το μείγμα φρούτων κρατά μακριά την πείνα, παρά τη μηδενική διατροφική αξία. «Αν δεν βρέξει, τα δέντρα και τα φύλλα ξεραίνονται. Δεν υπάρχει νερό», θρηνεί, προσθέτοντας ότι οι κλινικές είναι επίσης πολύ μακριά. Στο χωριό Napeillim, η Christine Kiepa ανησυχεί για την έλλειψη τροφίμων. «Προσπαθώ να βρω τροφή. Μερικές φορές δεν υπάρχει», λέει. «Αν δεν βρω τροφή, πώς θα επιβιώσω;» ρωτά.
Οι οικισμοί στην περιοχή αδειάζουν σιγά σιγά. Οι βοσκοί, οι οποίοι παραδοσιακά φροντίζουν τις οικογένειές τους, έχουν μετακινηθεί σε γειτονικές κομητείες αναζητώντας βοσκότοπους και νερό για τα ζώα τους που πεθαίνουν. Μόνο οι ηλικιωμένοι, οι γυναίκες, τα μικρά παιδιά και τα πιο αδύναμα ζώα παραμένουν στα σπίτια τους.
Παρά τις δυσκολίες, έχουν σημειωθεί και κάποιες πρόοδοι. Από τότε που η Κένυα υιοθέτησε αποκεντρωμένο σύστημα διακυβέρνησης το 2013, η Τουρκάνα έχει δει την κατασκευή νέων σχολείων και κέντρων υγείας, την έναρξη αρδευτικών έργων, γεωτρήσεων και την ασφαλτόστρωση κάποιων δρόμων. Οι αξιωματούχοι λένε ότι οι επενδύσεις στην αντιμετώπιση της ξηρασίας έχουν ενισχύσει την ανθεκτικότητα. «Στο παρελθόν, η ξηρασία πάντα κατέληγε σε καταστροφή. Βλέπατε αναφορές για θανάτους», λέει ο Ekaran. «Προερχόμαστε από μια από τις χειρότερες ξηρασίες των τελευταίων 40 ετών, αλλά δεν καταγράψαμε θανάτους. Αυτό οφείλεται στην οικοδόμηση ανθεκτικότητας».
Για γενιές, οι νομαδικές κοινότητες της βόρειας Κένυας βασίζονταν στα ζώα. Ωστόσο, η κλιματική αλλαγή επιβάλλει αναθεώρηση. Οι εκκλήσεις για διαφοροποίηση – άρδευση, ανθεκτικές στην ξηρασία καλλιέργειες και δέντρα, μεγάλα φράγματα – γίνονται όλο και πιο έντονες. «Μπορούμε να αλλάξουμε την νοοτροπία της κοινότητάς μας», λέει η Rukia Abubakar, συντονίστρια του Ερυθρού Σταυρού στην Τουρκάνα. «Μπορούμε να φυτέψουμε ανθεκτικά στην ξηρασία δέντρα. Μπορούμε να κάνουμε άρδευση. Το χώμα μας είναι καλό για καλλιέργεια». Αυτές οι προτάσεις δεν είναι νέες. Εμφανίζονται μετά από κάθε ξηρασία, επαναλαμβανόμενες σε εκθέσεις πολιτικής και πολιτικές ομιλίες.
Όμως, για πολλούς ανθρώπους στην Τουρκάνα, ο κύκλος μοιάζει οδυνηρά οικείος και η καθημερινή επιβίωση παραμένει επισφαλής. Πίσω στην Kainama, η Ακαλαπατάν και οι γείτονές της επιστρέφουν από την πηγή νερού, κουβαλώντας γεμάτους κίτρινους πλαστικούς κουβάδες. Επιστρέφουν τελικά στη μικρή κοινότητά τους με καλυμμένες με άχυρο καλύβες. Η Ακαλαπατάν κατάφερε να μαζέψει 20 λίτρα νερό για την οικογένειά της για την ημέρα. Ο γιος της γεμίζει πρόθυμα ένα ποτήρι και το πίνει μονορούφι. Αλλά εκείνη γνωρίζει ότι αυτό που έχει είναι οριακά αρκετό για όλους, και σύντομα θα πρέπει να κάνει ξανά το ταξίδι προς την πηγή.
