Η δολοφονία του Ανώτατου Ηγέτη του Ιράν, Αλί Χαμενεΐ, αποτελεί ένα ισχυρό πλήγμα για την Ισλαμική Δημοκρατία, το σοβαρότερο από την ίδρυσή της το 1979. Ωστόσο, η αντίληψη ότι αυτό οδηγεί άμεσα στην κατάρρευση του καθεστώτος είναι βιαστική και βασίζεται περισσότερο σε ευσεβείς πόθους παρά σε νηφάλια ανάλυση. Το πολιτικό ερώτημα που τίθεται δεν είναι αν το πλήγμα είναι δυσμενές, αλλά αν το σύστημα έχει σχεδιαστεί με τέτοιον τρόπο ώστε να μπορεί να απορροφήσει ένα χτύπημα αυτής της κλίμακας.
Τα μέχρι στιγμής στοιχεία υποδηλώνουν ότι το ιρανικό σύστημα δεν είναι απλώς η σκιά ενός μόνο προσώπου, όσο εξέχουσα κι αν είναι η θέση του. Σε αντίθεση με τα συνηθισμένα αυταρχικά καθεστώτα, όπου η δομή καταρρέει με την εξαφάνιση της κεφαλής, η Ισλαμική Δημοκρατία είναι ένα σύνθετο ιδεολογικό και ασφαλιστικό σύστημα. Κάτω από τον θρησκευτικό ηγέτη, υπάρχει ένα δίκτυο ισχυρών θεσμών –συνταγματικών, ασφαλιστικών, γραφειοκρατικών και οικονομικών– που συνεργάζονται για τη διατήρηση της οντότητας, και όχι απλώς για την εξυπηρέτηση ενός ατόμου.
Ως εκ τούτου, η δολοφονία του Ανώτατου Ηγέτη δεν οδηγεί αυτομάτως στην εξαφάνιση του κράτους ή στην ανατροπή του καθεστώτος. Αντιθέτως, η κρίση μετατοπίζεται από το ερώτημα της «επιβίωσης της κεφαλής» στο ερώτημα της «εσωτερικής συνοχής». Η πάλη για τη διατήρηση αυτής της συνοχής είναι που ενέχει τον πραγματικό κίνδυνο.
Το ίδιο το ιρανικό Σύνταγμα έχει σχεδιαστεί λαμβάνοντας υπόψη το φάσμα ενός κενού εξουσίας. Το Άρθρο 111 προβλέπει ότι ένα προσωρινό συμβούλιο αναλαμβάνει τις εξουσίες της ηγεσίας σε περίπτωση κενού, μέχρι η Συνέλευση των Ειδημόνων να επιλέξει νέο ηγέτη το συντομότερο δυνατό. Μετά την ανακοίνωση της δολοφονίας του ηγέτη, οι εξουσίες μεταβιβάστηκαν προσωρινά σε ένα τριμελές συμβούλιο, αποτελούμενο από τον Πρόεδρο Μασούντ Πεζεζκιάν, τον επικεφαλής της δικαιοσύνης Γκολάμ-Χοσεΐν Μοχσενί-Ετζεΐ και τον μέλος του Συμβουλίου των Φρουρών Αλιρεζά Αραφί. Στο μεταξύ, η επιλογή του νέου Ανώτατου Ηγέτη βρισκόταν στα χέρια της Συνέλευσης των Ειδημόνων, που αποτελείται από 88 μέλη. Αυτή η σαφήνεια στον χειρισμό της κενής θέσης του ηγέτη μπορεί να χαρακτηριστεί ως «πρωτόκολλο επιβίωσης», σχεδιασμένο να δώσει στο σύστημα τη δυνατότητα συνέχισης ακόμη και σε στιγμές μέγιστου σοκ.
Ωστόσο, το μεγαλύτερο λάθος θα ήταν να μας παραπλανήσει μόνο η συνταγματική μορφή. Το κείμενο έχει σημασία, αλλά η ισορροπία δυνάμεων έχει μεγαλύτερη. Πρέπει να διακρίνουμε τρία επίπεδα από τα οποία αντλεί δύναμη το σύστημα:
1. **Θρησκευτική νομιμοποίηση:** Αντιπροσωπεύεται από το αξίωμα του Ανώτατου Ηγέτη, τη Συνέλευση των Ειδημόνων και το Συμβούλιο των Φρουρών. Αυτό το επίπεδο παρέχει στο σύστημα τη δογματική του νομιμοποίηση και καθορίζει ποιος κατέχει τη «σφραγίδα της νομιμοποίησης». Επομένως, η μάχη για τη διαδοχή δεν είναι μόνο διοικητική, αλλά ταυτόχρονα θεολογική και πολιτική.
2. **Ασφαλιστικο-στρατιωτικός τομέας:** Επικεφαλής του οποίου είναι το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC). Αυτό αποτελεί στην πραγματικότητα τη ραχοκοκαλιά του συστήματος, και όχι απλώς έναν από τους θεσμούς του.
3. **Πολιτική γραφειοκρατία:** Δηλαδή η κυβέρνηση, η προεδρία, η δικαιοσύνη και ο διοικητικός και οικονομικός μηχανισμός που διασφαλίζει την καθημερινή λειτουργία του κράτους και αποτρέπει μια γενικευμένη κατάρρευση.
Από όλα αυτά τα επίπεδα, το πραγματικά καθοριστικό είναι το IRGC. Πρόσφατες πληροφορίες αναφέρουν ότι, μετά τη δολοφονία του Χαμενεΐ, το κύριο ερώτημα δεν είναι πλέον «υπάρχει συνταγματικός μηχανισμός;», αλλά «θα παραμείνει το IRGC συμπαγές;». Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι το σώμα αυτό δεν υπόκειται στον πρόεδρο, ούτε είναι συμβατικός στρατός. Είναι ο πραγματικός φύλακας της επανάστασης, κατέχοντας το πάνω χέρι στην εσωτερική ασφάλεια, στις περιφερειακές αποφάσεις και στα δίκτυα οικονομικής επιρροής.
Λόγω του πολέμου και της δολοφονίας ανώτερων διοικητών, το IRGC έχει ενισχύσει τον έλεγχό του στη λήψη αποφάσεων στη χώρα, βασιζόμενο σε έναν βαθμό επιχειρησιακής αποκέντρωσης που επιτρέπει στα στελέχη μεσαίου επιπέδου να συνεχίζουν τη γρήγορη εργασία τους. Αυτό σημαίνει ότι το πλήγμα ενδέχεται να έπληξε την κεφαλή, αλλά όχι να παρέλυσε τα άκρα.
Με βάση τις τρέχουσες ενδείξεις, είναι δύσκολο να υποστηριχθεί ότι το ιρανικό καθεστώς θα καταρρεύσει μόνο εξαιτίας αυτού του πολέμου. Ορισμένα σημάδια, μάλιστα, υποδηλώνουν το αντίθετο: ιδεολογικά καθεστώτα, αντιμέτωπα με μια εξωτερική υπαρξιακή απειλή, ενδέχεται να σκληρύνουν αντί να καταρρεύσουν. Η στόχευση του Ανώτατου Ηγέτη μπορεί, βραχυπρόθεσμα, να οδηγήσει σε πιο σκληρές θέσεις και αμυντική συνοχή, παρά σε ταχεία διάλυση.
Ακόμη και ορισμένα στοιχεία της ιρανικής αντιπολίτευσης στο εξωτερικό έχουν δηλώσει ρητά ότι οι βομβαρδισμοί από μόνοι τους δεν ανατρέπουν το καθεστώς, και ότι οποιαδήποτε πραγματική αλλαγή, αν συμβεί, απαιτεί μια εσωτερική δυναμική ευρύτερη από απλές στρατιωτικές επιθέσεις.
Ωστόσο, η απουσία άμεσης κατάρρευσης δεν σημαίνει ασφάλεια. Το καθεστώς μπορεί να μην πέσει, αλλά θα μπορούσε να αναδυθεί από αυτόν τον πόλεμο εξαντλημένο, επιφυλακτικό και πιο κλεισμένο στον εαυτό του – ειδικά μετά την επιλογή του Μοτζταμπά Χαμενεΐ, γιου του εκλιπόντος Ανώτατου Ηγέτη. Αυτό, κατά την άποψή μου, είναι το πιο πιθανό σενάριο μέχρι στιγμής: το καθεστώς παραμένει, αλλά σε μια σκληρότερη, λιγότερο αυτάρκη μορφή.
Ο πόλεμος δοκιμάζει όχι μόνο την αποτρεπτική ικανότητα, αλλά αποκαλύπτει επίσης την έκταση της εσωτερικής ευθραυστότητας και αναδιαμορφώνει τα κέντρα εξουσίας. Όταν ένα καθεστώς αναδύεται από έναν τέτοιο πόλεμο, αιματοβαμμένο από απώλειες και με την ίδια του την κεφαλή υπό απειλή, τείνει να επιλέγει την επιλογή της ασφάλειας: στρέφεται προς τα μέσα, αυξάνει τις υποψίες, περιορίζει τον πολιτικό χώρο και αντιμετωπίζει τους αντιπάλους και τους διαφωνούντες ως «πιθανές ρωγμές» στο τείχος της επιβίωσης.
Αυτή η τάση έχει ήδη αρχίσει να εμφανίζεται. Αναφορές έχουν μιλήσει για εσωτερικές ρωγμές που εμφανίστηκαν υπό την πίεση του πολέμου – ανάμεσα σε σκληροπυρηνικούς που πρόσκεινται στο IRGC και ένα σχετικά λιγότερο σκληροπυρηνικό ρεύμα που συνδέεται με τις θέσεις του Προέδρου Πεζεζκιάν, ιδίως μετά την αντιπαράθεση που ακολούθησε τις δηλώσεις του σχετικά με τη διακοπή των επιθέσεων σε αραβικά κράτη του Κόλπου.
Ορισμένοι σκληροπυρηνικοί κληρικοί εντός του συστήματος πίεσαν για την ταχεία επιλογή ενός νέου Ανώτατου Ηγέτη, υποδηλώνοντας ανησυχία για την προσωρινή κατανομή της πραγματικής εξουσίας σε ένα τριμελές συμβούλιο εν μέσω ανοιχτού πολέμου. Αυτά δεν είναι ακόμη σημάδια κατάρρευσης, αλλά είναι σημάδια άγχους εντός της ίδιας της δομής.
Το δίλημμα, τότε, δεν είναι η απουσία μηχανισμού, αλλά το περιβάλλον στο οποίο δοκιμάζεται αυτός ο μηχανισμός: πόλεμος, δολοφονία, εξωτερική πίεση, στρατιωτικές απώλειες, διαιρέσεις εντός της ελίτ και φόβος αποστασίας.
Συνοπτικά, το ιρανικό καθεστώς, μέχρι αυτή τη στιγμή, δεν φαίνεται να οδεύει προς μια ταχεία πτώση, αλλά ούτε και δείχνει ικανό να αναδυθεί αλώβητο από αυτόν τον πόλεμο, όπως συνέβαινε στο παρελθόν. Το πιο πιθανό αποτέλεσμα είναι ότι θα αντέξει, αλλά με υψηλό τίμημα: μεγαλύτερη εξάρτηση από το IRGC, λιγότερος χώρος για την πολιτική, αυξημένη ευαισθησία απέναντι στην αντιπολίτευση και ισχυρότερη τάση προς τη συστολή της εσωτερικής ασφάλειας.
Για να το θέσουμε πιο απλά: αυτός ο πόλεμος μπορεί να μην τερματίσει το καθεστώς, αλλά μπορεί να τερματίσει ό,τι έχει απομείνει από την ευελιξία του. Όταν τα καθεστώτα χάνουν την ευελιξία τους, μπορεί να παρατείνουν τη ζωή τους με τη βία, αλλά ταυτόχρονα αρχίζουν μια αργή εσωτερική φθορά. Αυτό είναι το σημερινό ιρανικό παράδοξο: ένα καθεστώς που δεν έχει πέσει, αλλά εισέρχεται σε μια νέα φάση ανήσυχης ακαμψίας – ακαμψία που μπορεί να το προστατεύσει σήμερα και να το αποδυναμώσει αύριο.