Παρά τις επαναλαμβανόμενες δηλώσεις νίκης του Προέδρου των ΗΠΑ Donald Trump στον πόλεμο εναντίον του Ιράν, οι επιθέσεις αντεκδίκησης της Τεχεράνης κατά του Ισραήλ και των αμερικανικών στρατιωτικών περιουσιακών στοιχείων στην περιοχή συνεχίζονται, αναστατώνοντας τις παγκόσμιες οικονομικές και ενεργειακές αγορές. “Έχουμε δύο δεκαετίες να μελετήσουμε τις ήττες του αμερικανικού στρατού στην άμεση ανατολή και δύση μας. Έχουμε ενσωματώσει τα διδάγματα ανάλογα,” έγραψε ο Ιρανός Υπουργός Εξωτερικών Seyed Abbas Araghchi σε ανάρτηση στο X την 1η Μαρτίου, μία ημέρα μετά από αμερικανικά και ισραηλινά πλήγματα κατά της Τεχεράνης που σκότωσαν τον Ανώτατο Ηγέτη του Ιράν Ayatollah Ali Khamenei και άλλους υψηλόβαθμους Ιρανούς αξιωματούχους. “Οι βομβαρδισμοί στην πρωτεύουσά μας δεν επηρεάζουν την ικανότητά μας να διεξάγουμε πόλεμο,” πρόσθεσε.
Σύμφωνα με αναλυτές, το Ιράν έχει καταφύγει σε τακτικές “ασύμμετρου” πολέμου κατά τη διάρκεια των επιθέσεων κατά των ΗΠΑ και του Ισραήλ. Τι γνωρίζουμε για αυτές τις τακτικές;
Τι είναι ο “ασύμμετρος” πόλεμος; Όταν η ισορροπία δυνάμεων είναι άνιση σε μια σύγκρουση – όπως συμβαίνει με τα όπλα σε αυτήν – το ασθενέστερο μέρος μπορεί να καταφύγει σε αντισυμβατικές μεθόδους πολέμου, εξηγεί ο John Phillips, Βρετανός σύμβουλος ασφάλειας, άμυνας και κινδύνων και πρώην επικεφαλής εκπαιδευτής του στρατού, μιλώντας στο Al Jazeera. Αυτό είναι γνωστό ως “ασύμμετρος” πόλεμος. Μπορεί να περιλαμβάνει τη χρήση ανταρτοπολέμου, τρομοκρατίας, κυβερνοεπιθέσεων, χρήσης πληρεξουσίων και άλλων έμμεσων εργαλείων, “για να αντισταθμιστεί η συμβατική υποδεέστερη θέση, να αποφευχθούν τα δυνατά σημεία του εχθρού και να εκμεταλλευτούν οι ευπάθειες στην πολιτική βούληση, την εφοδιαστική αλυσίδα και τους νομικούς ή ηθικούς περιορισμούς”. “Το Ιράν είναι συμβατικά ασθενέστερο από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, αλλά σχετικά ισχυρό σε σύγκριση με πολλούς γείτονες,” ανέφερε. “Αυτό που κάνει το Ιράν να ξεχωρίζει δεν είναι ότι χρησιμοποιεί αυτές τις μεθόδους, αλλά ότι βρίσκονται στο επίκεντρο της ευρύτερης στρατηγικής του, παρά στην περιφέρεια.”
Γιατί το Ιράν χρησιμοποιεί ασύμμετρο πόλεμο; Στον συνεχιζόμενο πόλεμο μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ-Ισραήλ, η Ουάσινγκτον και το Τελ Αβίβ χρησιμοποιούν πανάκριβους πυραύλους και drones για να πλήξουν το Ιράν και να αναχαιτίσουν πυραύλους που εκτοξεύει το Ιράν. Τα αμυντικά συστήματα Patriot και THAAD, για παράδειγμα, τα οποία εκτοξεύουν αναχαιτιστές για να εξουδετερώσουν εισερχόμενα drones και πυραύλους, μπορεί να κοστίζουν εκατομμύρια δολάρια για κάθε πύραυλο που εκτοξεύουν. Αυτό συγκρίνεται με το κόστος των 20.000-35.000 δολαρίων για κάθε ιρανικό drone Shahed. Ως αποτέλεσμα, οι ΗΠΑ έχουν αναφέρει ότι ξοδεύουν 2 δισεκατομμύρια δολάρια την ημέρα στον πόλεμο κατά του Ιράν και υπάρχουν φόβοι ότι μπορεί να ξεμείνουν εντελώς από πυραύλους αναχαίτισης εάν ο πόλεμος διαρκέσει περισσότερο από μερικές εβδομάδες. Ως εκ τούτου, είναι προς το συμφέρον του Ιράν να επικεντρωθεί στην αντοχή έναντι των πληγμάτων και την προστασία των δικών του προμηθειών όπλων, ενώ ταυτόχρονα το κάνει, λένε στρατιωτικοί εμπειρογνώμονες. Ωστόσο, ο Phillips εξηγεί ότι οι στοχευμένες επιθέσεις και ο σαμποτάζ από το Ισραήλ και τις ΗΠΑ έχουν δείξει ότι το Ιράν δεν μπορεί να προστατεύσει πλήρως τους πυραυλικούς, τους drone και τα πυρηνικά του περιουσιακά στοιχεία, ενώ οι κυρώσεις και οι εγχώριες πιέσεις έχουν περιορίσει την ικανότητά του να διατηρήσει μια αντιπαράθεση υψηλού ρυθμού. “Ως αποτέλεσμα, η ασύμμετρη προσέγγιση του Ιράν κατανοείται καλύτερα ως ένας αποτελεσματικός μηχανισμός ‘επιβίωσης και επιρροής’ που παράγει έναν χρόνιο, δαπανηρό ‘σκιώδη πόλεμο’, αντί για μια πορεία προς την αποφασιστική περιφερειακή ηγεμονία ή νίκη,” ανέφερε.
Το Ιράν άρχισε να χρησιμοποιεί τεχνικές ασύμμετρου πολέμου μετά την Ιρανική επανάσταση του 1979, η οποία ανέτρεψε τον Σάχη Mohammad Reza Pahlavi. “Αντί να προσπαθεί να ανταγωνιστεί αεροσκάφη υψηλής τεχνολογίας, πυρομαχικά ακριβείας ή στόλους ανοιχτής θαλάσσης, [το Ιράν] έχει χτίσει μια στάση ‘προληπτικής άμυνας’ που λειτουργεί στη γκρίζα ζώνη μεταξύ πολέμου και ειρήνης,” δήλωσε ο Phillips. “Αυτό υποστηρίζεται από μεγάλες αποθήκες βαλλιστικών και πυραύλων κρουζ, μαζικά παραγόμενα drones [συχνά παραχωρημένα σε πληρεξούσιους], κυβερνοεπιχειρήσεις και μια στάση υπόγειων, διασκορπισμένων και θωρακισμένων εγκαταστάσεων που καθιστούν δύσκολη την προληπτική δράση και διατηρούν κάποια ικανότητα ανταπόδοσης.”
Ποιες ασύμμετρες τακτικές χρησιμοποιεί το Ιράν; Τακτικές εξάντλησης εχθρού Από την έναρξη των αμερικανο-ισραηλινών επιθέσεων κατά του Ιράν στις 28 Φεβρουαρίου, η Τεχεράνη έχει εξαπολύσει ένα κύμα βαλλιστικών πυραύλων που στοχεύουν το Ισραήλ και αμερικανικές στρατιωτικές βάσεις σε ολόκληρη την περιοχή του Κόλπου. Χρησιμοποιώντας ένα μείγμα βαλλιστικών πυραύλων μικρού και μεσαίου βεληνεκούς, καθώς και σμήνη drones μέσω αυτού του αμυντικού συστήματος, το Ιράν στοχεύει στην εξάντληση των αποθεμάτων αναχαιτιστών του Ισραήλ και των ΗΠΑ.
Οικονομικός πόλεμος Το Ιράν έχει κλείσει τα Στενά του Ορμούζ, μέσω των οποίων μεταφέρονται περίπου το 20% των παγκόσμιων προμηθειών πετρελαίου και φυσικού αερίου. Συνδέοντας τον Κόλπο με τον Κόλπο του Ομάν, τα στενά αποτελούν τη μοναδική υδάτινη οδό προς τον ανοιχτό ωκεανό για τους παραγωγούς πετρελαίου του Κόλπου. Την Πέμπτη, το Ιράν επιτέθηκε σε δεξαμενόπλοια στα ιρακινά ύδατα. Η αστάθεια στα Στενά του Ορμούζ και γύρω από αυτά οδήγησε τις τιμές του αργού πετρελαίου Brent πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι την περασμένη εβδομάδα, με συνεχείς άγριες διακυμάνσεις, προκαλώντας φόβους για μια παγκόσμια ενεργειακή κρίση. Το Ιράν έχει επίσης στοχεύσει πολιτικές υποδομές, όπως αεροδρόμια και μονάδες αφαλάτωσης, που είναι ζωτικής σημασίας για την παροχή νερού στην περιοχή, και έχει εκτοξεύσει drones που στοχεύουν πετρελαιοαποθήκες. (Al Jazeera)
Πόλεμος κατά της παγκόσμιας χρηματοδότησης Εν τω μεταξύ, την Τετάρτη αυτή την εβδομάδα, το Ισλαμικό Σώμα Φρουρών της Επανάστασης (IRGC) του Ιράν απείλησε να επιτεθεί σε “οικονομικά κέντρα και τράπεζες” που συνδέονται με αμερικανικές και ισραηλινές οντότητες στην περιοχή του Κόλπου, μετά από αυτό που ισχυρίστηκε ότι ήταν επίθεση σε ιρανική τράπεζα, καθώς ο πόλεμος βρισκόταν στην 12η ημέρα του. Από τότε, πολλές τράπεζες όπως η Citibank και η HSBC στο Κατάρ, έχουν αρχίσει να κλείνουν, απειλώντας περαιτέρω την παγκόσμια χρηματοπιστωτική σταθερότητα. Κορυφαίες εταιρείες τεχνολογίας όπως η Google, η Microsoft, η Palantir, η IBM, η Nvidia και η Oracle, καθώς και οι δηλωμένοι χώροι και υποδομές για υπηρεσίες cloud, βρίσκονται επίσης σε διάφορες πόλεις του Ισραήλ και σε ορισμένες χώρες του Κόλπου, τις οποίες το Ιράν έχει επίσης απειλήσει να επιτεθεί.
Χρήση πληρεξουσίων Το Ιράν στοχεύει να διατηρήσει τον πολύ ισχυρότερο αμερικανικό στρατό και τους συμμάχους του σε αμυντική θέση μέσω πληρεξουσίων στο Ιράκ, τον Λίβανο και την Υεμένη. Η Χεζμπολάχ στον Λίβανο, για παράδειγμα, εκτοξεύει πυραύλους και drones εναντίον του βόρειου Ισραήλ από τις 2 Μαρτίου ως μέρος των επιθέσεων αντεκδίκησης του Ιράν. “Στον πυρήνα αυτής της [ασύμμετρης] προσέγγισης βρίσκεται ένα δίκτυο πληρεξουσίων και εταίρων – η Χεζμπολάχ στον Λίβανο, Σιιτικές πολιτοφυλακές στο Ιράκ, ομάδες στη Συρία, η Χαμάς και η Παλαιστινιακή Ισλαμική Τζιχάντ στη Γάζα και οι Χούτι στην Υεμένη – οι οποίοι λαμβάνουν όπλα, εκπαίδευση, χρηματοδότηση και ιδεολογική καθοδήγηση από το Ιράν,” δήλωσε ο Phillips. Αυτοί οι παράγοντες επιτρέπουν στην Τεχεράνη να απειλεί αμερικανικές και ισραηλινές δυνάμεις, καθώς και περιφερειακές θαλάσσιες οδούς, σε πολλαπλά μέτωπα, “συχνά με κάποιο βαθμό αμφισβητήσιμης απόδοσης και με ένα κλάσμα του κόστους ανάπτυξης των δικών της τακτικών δυνάμεων,” σημείωσε ο Phillips.
Σύστημα άμυνας «μωσαϊκό» Το Ιράν έχει οργανώσει την αμυντική του δομή σε πολλαπλά περιφερειακά και ημι-ανεξάρτητα επίπεδα αντί να συγκεντρώνει την ισχύ σε μια ενιαία αλυσίδα διοίκησης που θα μπορούσε να παραλυθεί από ένα χτύπημα αποκεφαλισμού. Αυτή η έννοια συνδέεται περισσότερο με τον σχηματισμό της παράλληλης στρατιωτικής δύναμης, του Ισλαμικού Σώματος Φρουρών της Επανάστασης (IRGC), ειδικά υπό τον πρώην διοικητή Mohammad Ali Jafari, ο οποίος ηγήθηκε της δύναμης από το 2007 έως το 2019. Το δόγμα έχει δύο κεντρικούς στόχους: να καταστήσει το σύστημα διοίκησης του Ιράν δύσκολο να αποσυντεθεί με τη βία, και να καταστήσει το ίδιο το πεδίο της μάχης πιο δύσκολο να επιλυθεί γρήγορα, μετατρέποντας το Ιράν σε μια πολυεπίπεδη αρένα τακτικής άμυνας, αντάρτικου πολέμου, τοπικής κινητοποίησης και μακροχρόνιας φθοράς.
Τι ζημιά έχουν προκαλέσει αυτές οι τακτικές στις ΗΠΑ και το Ισραήλ; Το ασύμμετρο ρεπερτόριο του Ιράν έχει κάνει τον πόλεμο πιο δαπανηρό για τις ΗΠΑ. Έχουν αναγκαστεί να δαπανήσουν χρήματα για την αντικατάσταση αποθεμάτων ακριβών πυραύλων όπως οι Tomahawk και αμυντικών συστημάτων όπως οι αναχαιτιστές Patriot και THAAD. Σύμφωνα με το Center for Strategic and International Studies (CSIS), οι πρώτες 100 ώρες μόνο της Επιχείρησης Epic Fury – η κωδική ονομασία της αμερικανο-ισραηλινής επίθεσης στο Ιράν – κόστισαν στις ΗΠΑ περίπου 3,7 δισεκατομμύρια δολάρια, κυρίως αδιάθετα. Το Ισραήλ, ήδη ταλανιζόμενο από την οικονομική πίεση των παρατεταμένων πολέμων του στη Γάζα και στον Λίβανο, αντιμετωπίζει αυξανόμενη εγχώρια πίεση καθώς οι καθημερινές σειρήνες αναγκάζουν εκατομμύρια σε καταφύγια. Ενώ το Πεντάγωνο δεν έχει ακόμη ανακοινώσει επίσημη εκτίμηση για το κόστος του πολέμου, αργά την περασμένη εβδομάδα, δύο πηγές του Κογκρέσου ανέφεραν στον αμερικανικό ραδιοφωνικό σταθμό MS NOW ότι ο πόλεμος κοστίζει στις Ηνωμένες Πολιτείες περίπου 1 δισεκατομμύριο δολάρια ημερησίως. Μια μέρα αργότερα, το Politico ανέφερε ότι οι Ρεπουμπλικάνοι στο Καπιτώλιο φοβούνται ιδιωτικά ότι το Πεντάγωνο ξοδεύει σχεδόν 2 δισεκατομμύρια δολάρια την ημέρα για τον πόλεμο. Εν τω μεταξύ, αξιωματούχοι από την κυβέρνηση του Προέδρου Donald Trump εκτίμησαν κατά τη διάρκεια ενημέρωσης στο Κογκρέσο αυτή την εβδομάδα ότι οι πρώτες έξι ημέρες του πολέμου κατά του Ιράν είχαν κοστίσει στις ΗΠΑ τουλάχιστον 11,3 δισεκατομμύρια δολάρια, δήλωσε μια πηγή που γνωρίζει το θέμα στο πρακτορείο Reuters. Η Al Jazeera, αναφερόμενη από την Ουάσινγκτον, DC, μετά τη δημοσίευση της ανάλυσης του CSIS την περασμένη εβδομάδα, ανέφερε ότι το Πεντάγωνο είχε ετοιμάσει ένα συμπληρωματικό αίτημα προϋπολογισμού 50 δισεκατομμυρίων δολαρίων για την αντικατάσταση πυραύλων Tomahawk και Patriot και αναχαιτιστών THAAD που έχουν ήδη χρησιμοποιηθεί την πρώτη εβδομάδα του πολέμου, μαζί με άλλο εξοπλισμό που έχει υποστεί ζημιές ή φθορά μέχρι στιγμής.
Λειτουργούν οι τακτικές του Ιράν; Σε κάποιο βαθμό, ναι. Σύμφωνα με μια έκθεση του The Soufan Center, “το μοτίβο των ιρανικών αντεπιθέσεων υποδηλώνει μια πολυεπίπεδη επιχειρησιακή προσέγγιση που έχει σχεδιαστεί για να δημιουργήσει πίεση στα κράτη του Κόλπου, να προκαλέσει περιφερειακή διαταραχή σε ξηρά, θάλασσα και αέρα, ενώ παράλληλα προσπαθεί να εξαντλήσει τους αμυντικούς πόρους των ΗΠΑ και των συμμάχων τους”. “Η Τεχεράνη φαίνεται να διεξάγει έναν πόλεμο αντοχής: παρατείνει τη σύγκρουση, διευρύνει το οικονομικό πεδίο της μάχης, καθιστά το κόστος όλο και πιο απαγορευτικό, περιορίζει προηγμένες δυνατότητες και επιβάλλει σταθερά ανθρώπινα και οικονομικά κόστη στους αντιπάλους της. Όλα με την ελπίδα ότι η πολιτική ανεκτικότητα θα διαβρωθεί ταχύτερα στην Ιερουσαλήμ και την Ουάσινγκτον παρά στην Τεχεράνη,” σημειώνεται στην έκθεση.
Αυτό μπορεί να λειτουργεί. Ερωτήματα σχετικά με το κόστος του πολέμου προκαλούν ήδη πονοκέφαλο στην κυβέρνηση Trump στην Ουάσινγκτον. Ο ηγέτης της μειοψηφίας της Βουλής των Αντιπροσώπων, Hakeem Jeffries, δήλωσε σε δημοσιογράφους σε συνέντευξη Τύπου στο Καπιτώλιο την περασμένη εβδομάδα ότι ο Πρόεδρος Donald Trump “βυθίζει την Αμερική σε άλλη μια ατέλειωτη σύγκρουση στη Μέση Ανατολή” και “ξοδεύει δισεκατομμύρια δολάρια για να βομβαρδίσει το Ιράν”. “Αλλά δεν μπορούν να βρουν ούτε ένα λεπτό για να κάνουν την ιατρική περίθαλψη πιο προσιτή για τους Αμερικανούς όταν τη χρειάζονται,” είπε. “Δεν μπορούν να βρουν ούτε ένα λεπτό για να διευκολύνουν τους Αμερικανούς που εργάζονται σκληρά να αγοράσουν το πρώτο τους σπίτι. Και δεν μπορούν να βρουν ούτε ένα λεπτό για να μειώσουν τους λογαριασμούς των σούπερ μάρκετ των Αμερικανών.” Ο Trump κέρδισε την προεδρία το 2024 σε μεγάλο βαθμό με την υπόσχεση να αντιμετωπίσει την αυξανόμενη ετήσια δαπάνη ζωής και αντιμετωπίζει ενδιάμεσες εκλογές φέτος. Είναι πιθανό το κόστος του πολέμου να μην είναι ευνοϊκό για τους ψηφοφόρους, λένε αναλυτές. Στο Ισραήλ, ο αντιπολιτευόμενος πολιτικός Yair Golan επέκρινε επίσης τη διαχείριση του πολέμου από την κυβέρνησή του. Σε ανάρτηση στο X την Κυριακή, έγραψε: “Ο πόλεμος με το Ιράν είχε σχεδιαστεί εδώ και μήνες. Το γεγονός ότι η ισραηλινή κυβέρνηση δεν έχει προετοιμάσει ένα οργανωμένο οικονομικό σχέδιο για τη στήριξη των πολιτών κατά τη διάρκεια της πολεμικής περιόδου είναι ντροπή.” “Το υπηρετούν και εργαζόμενο κοινό δεν πρέπει να είναι αυτό που πληρώνει το τίμημα του πολέμου από την τσέπη του, ενώ δισεκατομμύρια σίκλ έχουν δοθεί στον τομέα που αποφεύγει την εργασία και δεν εργάζεται,” είπε, προσθέτοντας ότι η αντιπολίτευση θα αντικαταστήσει σύντομα την κυβέρνηση. Ο Ali Vaez, διευθυντής του Iran Project στο International Crisis Group, δήλωσε στο Al Jazeera ότι με ένα κλάσμα του κόστους – και παρά ένα σημαντικό τεχνολογικό χάσμα – το Ιράν έχει επιδείξει την ικανότητα να θέτει σε κίνδυνο την παγκόσμια οικονομία, να πιέσει την Ουάσινγκτον να “ασταθμιστεί”. “Μια σταθερή ροή φθηνών drones και περιορισμένες πυραυλικές επιθέσεις μπορούν να διαταράξουν τις ακμάζουσες οικονομίες του Ισραήλ και του Κόλπου, στέλνοντας σοκ στις ενεργειακές αγορές και μεταφράζοντας τελικά σε υψηλότερες τιμές στα βενζινάδικα της Αμερικής,” είπε. Ο Phillips, ο Βρετανός σύμβουλος ασφάλειας, άμυνας και κινδύνων, δήλωσε ότι η στρατηγική λειτούργησε με σημαντικούς αλλά περιορισμένους τρόπους. “Έχει βοηθήσει την Ισλαμική Δημοκρατία να επιβιώσει από έντονες κυρώσεις, μυστικές εκστρατείες και περιοδικές επιθέσεις, διατηρώντας παράλληλα μια αξιόπιστη ικανότητα να πλήξει αμερικανικές βάσεις, το ισραηλινό έδαφος και υποδομές στον Κόλπο, κάτι που με τη σειρά του αυξάνει το πολιτικό και στρατιωτικό κόστος οποιασδήποτε απόπειρας πολέμου αλλαγής καθεστώτος,” είπε. “Η εμβέλεια του Ιράν – που εκτείνεται από τον Λίβανο και τη Συρία έως το Ιράκ και την Υεμένη – του επιτρέπει να διαμορφώνει κρίσεις, να αυξάνει γρήγορα τα διακυβεύματα τοπικών συγκρούσεων και να αναγκάζει τους αντιπάλους να αφιερώνουν σημαντικούς πόρους σε πυραυλική άμυνα, συστήματα αντι-UAV, ναυτική προστασία και διαχείριση περιφερειακών συνασπισμών,” σημείωσε. “Ωστόσο, υπάρχουν σαφείς περιορισμοί και αυξανόμενα προβλήματα. Βασικά πληρεξούσια όπως η Χεζμπολάχ και διάφορες πολιτοφυλακές έχουν υποστεί απώλειες ηγεσίας και υποδομών· το δίκτυο έχει γίνει πιο κατακερματισμένο και μερικές φορές λιγότερο ελεγχόμενο, αυξάνοντας τον κίνδυνο ανεπιθύμητης κλιμάκωσης, ακόμη και καθώς η συνοχή του ως όργανο πολιτικής διαβρώνεται,” πρόσθεσε.
