Η ακριβής χρονική στιγμή λήξης της τρέχουσας φάσης του πολέμου ΗΠΑ–Ισραήλ εναντίον του Ιράν παραμένει άγνωστη, καθώς καθοριστικοί παράγοντες βρίσκονται εκτός των περιφερειακών μοντέλων. Αποφάσεις από την Ουάσινγκτον, η στάση της Κίνας, οι υπολογισμοί των παγκόσμιων ελίτ και οι όρια κινδύνου των μοναρχιών του Κόλπου είναι καθοριστικοί. Ωστόσο, εάν η τρέχουσα τροχιά συνεχιστεί χωρίς στρατηγικά σοκ, η πιο πιθανή πρόβλεψη είναι ότι η οξεία αυτή φάση θα διαρκέσει περίπου άλλες δέκα ημέρες, ίσως και λίγο περισσότερο.
Είναι απαραίτητο να απορριφθεί η απλουστευτική γλώσσα της νίκης και της ήττας. Το Ιράν ούτε νίκησε ούτε έχασε οριστικά. Αυτό που βιώνουμε δεν είναι ένας απομονωμένος πόλεμος με σαφή αρχή και τέλος, αλλά ένα ακόμη βίαιο κεφάλαιο στην ευρύτερη αντιπαράθεση που ξεκίνησε στις 7 Οκτωβρίου 2023. Έκτοτε, το Ισραήλ προσπάθησε να καταστείλει στρατηγικά την Τεχεράνη, να την απωθήσει, να θρυμματίσει την αποτροπή της και, ενδεχομένως, να επιβάλει μια ιστορική ανατροπή στην περιφερειακή ισορροπία δυνάμεων. Αυτή η φιλοδοξία παραμένει ανεκπλήρωτη. Ο πόλεμος συνεχίζεται, καθώς ο πολιτικός οργανισμός του Ιράν έχει αποδειχθεί πολύ πιο ανθεκτικός απ’ ό,τι περίμεναν πολλοί στην Ουάσινγκτον και στην Ιερουσαλήμ.
Αυτή η ανθεκτικότητα παρεξηγείται συχνά στη Δύση, καθώς το Ιράν αναλύεται μέσω κατηγοριών που κολακεύουν τους εξωτερικούς παρατηρητές παρά εξηγούν την ιρανική πραγματικότητα. Αναλυτές που εστιάζουν μόνο στην οικονομία, τις συμφωνίες των ελίτ, την κοινωνική δυσαρέσκεια, τη διαφθορά, την κόπωση από τις κυρώσεις ή την τεχνολογική υστέρηση, μελετούν την εξωτερική όψη του κράτους, παραβλέποντας την εσωτερική του αρχιτεκτονική. Η Ισλαμική Δημοκρατία βασίζεται σε ένα βαθύτερο απόθεμα νομιμοποίησης, μνήμης, τελετουργίας και ιερης ιστορίας, αντλώντας ενέργεια από μια πολιτισμική βαθύτητα που προηγείται ακόμη και της ίδιας της δημοκρατίας.
Εδώ, το Σιιτισμός καθίσταται απαραίτητος για την κατανόηση της ιρανικής πολιτικής. Σε πολλές δυτικές συζητήσεις, το Σιιτισμό αντιμετωπίζεται ως θεολογική ετικέτα. Στην πραγματικότητα, αποτελεί ένα από τα κεντρικά πλαίσια ερμηνείας της εξουσίας, της θυσίας, της δικαιοσύνης, του πόνου, της υπομονής, της προδοσίας και της λύτρωσης στο Ιράν. Η σιιτική πολιτική φαντασία είναι εμποτισμένη με τη μνήμη του Καρμπάλα, την ηθική ένταση μεταξύ καταπίεσης και αντίστασης, την αγιοποίηση της αντοχής υπό πίεση και την πεποίθηση ότι η κοσμική ήττα μπορεί να κρύβει πνευματική ή ιστορική δικαίωση. Αυτά είναι μέρος της πολιτισμικής γραμματικής που μεταφράζει την κρίση σε κοινωνικό νόημα.
Αυτό έχει τεράστια σημασία σε καιρό πολέμου. Μια πολιτεία που διαμορφώνεται από μια τέτοια παράδοση δεν αντιδρά στην πίεση όπως ένα κράτος του οποίου η νομιμοποίηση εξαρτάται από την ευημερία ή την ομοφωνία. Η εξωτερική επίθεση δεν διαλύει αυτόματα τη συνοχή. Αντίθετα, διοχετεύει την εγχώρια οργή προς τα έξω, περιορίζει την αμφιβολία, απονομιμοποιεί τον συμβιβασμό και ενδυναμώνει την πλευρά που μιλάει για καθήκον, συνέχεια και αντίσταση. Η εκστρατεία ΗΠΑ-Ισραήλ δεν έχει απλώς πλήξει ιρανικούς στρατιωτικούς στόχους, αλλά έχει ενεργοποιήσει ακριβώς εκείνα τα κοινωνικά και πνευματικά αντανακλαστικά που ενισχύουν τα σκληρότερα στρώματα του συστήματος.
Αυτός είναι ο λόγος που η παραδοχή της επικείμενης εσωτερικής κατάρρευσης φαίνεται όλο και πιο επιφανειακή. Ναι, το Ιράν έχει διαφθορά, οικονομική δυσπραγία, αγανάκτηση των νέων, θεσμική δυσκαμψία και βαθιές εσωτερικές αγωγές. Αυτά, όμως, δεν μετατρέπονται αυτόματα σε προθυμία για ξένη επιβολή. Μεγάλο μέρος της περιοχής αντιμετωπίζει πληθωρισμό, ανισότητα και απομόνωση των ελίτ. Αυτές οι δυσαρέσκειες συνυπάρχουν με μια πολιτική κουλτούρα όπου η εξωτερική απειλή μπορεί να προκαλέσει άμεση συσπείρωση γύρω από το κράτος, όπως φάνηκε στον πόλεμο Ιράν-Ιράκ.
Για αυτόν τον λόγο, η ανάδειξη ενός πιο σκληρού και πραγματιστή νεαρού ηγέτη, υποστηριζόμενου από το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, σημαντικά κληρικά δίκτυα και τη στρατιωτική εγκατάσταση, δεν πρέπει να θεωρείται τυχαίο γεγονός διαδοχής, αλλά προβλέψιμο πολιτικό αποτέλεσμα του πολέμου. Η εκλογή του Mojtaba Khamenei, όσο αμφιλεγόμενη κι αν ήταν, έγινε χωρίς την ανοιχτή αντίσταση που πολλοί εξωτερικοί παρατηρητές ανέμεναν. Ο πόλεμος στένεψε το πεδίο, η εξωτερική πίεση καθάρισε το πολιτικό περιβάλλον υπέρ της συνέχειας και της πειθαρχίας. Ακόμη και οι επικριτές της δυναστικής εξέλιξης αναγκάστηκαν σε σιωπή ή τακτική υποχώρηση, καθώς η εξωτερική επίθεση άλλαξε την ιεράρχηση των προτεραιοτήτων. Σε καιρό πολέμου, οι υπερασπιστές του κράτους δεν χρειάζεται να πείσουν τους πάντες, αλλά αρκετούς ώστε να επιβιώσει το κράτος. Η ανάδειξη του Mojtaba Khamenei ενίσχυσε πράγματι το σκληροπυρηνικό κέντρο βάρους στην Τεχεράνη.
Αυτή είναι μία από τις μεγάλες επαναλαμβανόμενες αμερικανικές παραλογισμούς στη Μέση Ανατολή. Η Ουάσινγκτον προβάλλει επανειλημμένα τις δικές της παραδοχές σε πολιτισμούς που κατανοεί μόνο μερικώς, υπερεκτιμώντας την καθολικότητα των φιλελεύθερων-υλικών κινήτρων και υποτιμώντας τη δύναμη της μνήμης, της πίστης, της ταπείνωσης και της εθνικής υπερηφάνειας. Φαντάζεται ότι η πίεση θα διασπάσει, ενώ συχνά ενώνει, ότι η αποκεφαλισμός θα παραλύσει, ενώ μπορεί να ριζοσπαστικοποιήσει τη διαδοχή, και ότι ο φόβος θα επιφέρει συμμόρφωση, ενώ, φιλτραρισμένος μέσα από μια ιερή αφήγηση αντίστασης, μπορεί να προκαλέσει περιφρόνηση. Το αποτέλεσμα είναι ένα οικείο μοτίβο όπου η στρατιωτική υπεροχή παράγει τακτική επιτυχία, ενώ η πολιτική άγνοια διαβρώνει τα στρατηγικά αποτελέσματα.
Η ίδια τύφλωση εξηγεί γιατί η τρέχουσα εκστρατεία δεν έχει δημιουργήσει το διπλωματικό κλίμα που ίσως ήλπιζε η Ουάσινγκτον. Αντίθετα, η παρούσα φάση του πολέμου έχει αυξήσει τη συμπάθεια προς το Ιράν σε σημαντικά τμήματα του κόσμου. Πολλοί παρατηρητές στην Ευρώπη και στον ευρύτερο Παγκόσμιο Νότο δεν διαβάζουν τη σύγκρουση ως ένα απλό ηθικό δράμα. Βλέπουν μια μεγάλη δύναμη και τον περιφερειακό της σύμμαχο να χρησιμοποιούν συντριπτική δύναμη για να διατηρήσουν μια άνιση τάξη. Στους δυτικούς δρόμους, η αποστροφή για τη συμπεριφορά των ΗΠΑ και του Ισραήλ έχει ενταθεί.
Αυτή η διάθεση εντείνεται από μια δεύτερη εξέλιξη. Πολλοί στη Δύση παρατηρούν αυξανόμενες ανησυχητικές ομοιότητες μεταξύ ορισμένων μορφών ιρανικού φονταμενταλισμού και του μεσσιανικού εθνικισμού της ισραηλινής ακροδεξιάς. Αυτή η σύγκριση είναι πολιτικά εκρηκτική, αλλά έχει εισέλθει στον δημόσιο διάλογο. Αποτελεί έναν λόγο για τον οποίο το ηθικό μονοπώλιο που κάποτε απολάμβανε το Ισραήλ σε μεγάλα τμήματα του δυτικού διαλόγου έχει υποχωρήσει. Παράλληλα, ο αντισημιτισμός αυξάνεται, ακόμη και όταν πολλοί Εβραίοι καταδικάζουν ανοιχτά την πορεία που έχει χαράξει η Ιερουσαλήμ.
Η ρήξη της Ευρώπης με την Ουάσινγκτον είναι πραγματική, αν και ακανόνιστη και διστακτική. Υπάρχει αυξανόμενη ανησυχία για την κλίμακα και την κατεύθυνση της εκστρατείας ΗΠΑ-Ισραήλ. Η διάθεση δεν είναι αυτή της ακέραιας ατλαντικής ενότητας, αλλά του δυσφορίας, του κατακερματισμού και του φόβου για στρατηγική απόκλιση. Η διατλαντική συμμαχία ήταν ήδη υπό τάση και αυτός ο πόλεμος απειλεί να διευρύνει αυτά τα ρήγματα.
Οι σχέσεις με την Τουρκία, επίσης, απέχουν πολύ από το να είναι ομαλές. Παρόλο που η Άγκυρα παραμένει επιφυλακτική απέναντι στην Τεχεράνη, δεν ευθυγραμμίζεται αυτόματα με τις μεγαλομανείς τάσεις της Ουάσινγκτον. Οι τουρκικοί υπολογισμοί επικεντρώνονται στην κυριαρχία, τη σταθερότητα των συνόρων, την εσωτερική ασφάλεια και τη διαχείριση του περιφερειακού κύρους. Πρόσφατες αναφορές δείχνουν έντονες εντάσεις μετά από ιρανικές στρατιωτικές δραστηριότητες κοντά στον τουρκικό εναέριο χώρο.
Ίσως πουθενά το ψυχολογικό αποτέλεσμα αυτού του πολέμου δεν έχει αποκαλυφθεί περισσότερο από ό,τι στον Κόλπο. Για χρόνια, πολλοί τοπικοί ηγέτες ζούσαν με την ψευδαίσθηση ότι η αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας ήταν αιώνια και επαρκής. Αυτή η ψευδαίσθηση ξεθωριάζει. Το δίδαγμα στον Κόλπο δεν είναι απλώς ότι το Ιράν είναι επικίνδυνο, αλλά ότι οι αμερικανικές εγγυήσεις είναι υπό όρους, περιορισμένες και υπόκεινται σε ξαφνική κλιμάκωση που μπορεί να αναγκαστούν να απορροφήσουν άλλοι. Κράτη που πίστευαν ότι η εγγύτητα στην Ουάσινγκτον εγγυόταν ασφάλεια, τώρα αναγκάζονται να σκεφτούν πολύ πιο σοβαρά την αυτοάμυνα, τη στρατηγική εφεδρεία και την πιθανότητα εγκατάλειψης.
Αυτός είναι ένας λόγος που η τρέχουσα οξεία φάση πιθανόν να κινηθεί προς μειωμένη ένταση αντί για απεριόριστη επέκταση. Ο πόλεμος διευρύνεται γεωγραφικά, με αυξανόμενες οικονομικές συνέπειες. Οι αγορές αντιδρούν λιγότερο στα ανακοινωθέντα της μάχης και περισσότερο στην πιθανότητα συστημικής διαταραχής. Η τιμή του Brent έχει ανέβει απότομα εν μέσω φόβων για το Στενό του Ορμούζ, και όσο οι τιμές πλησιάζουν το ψυχολογικά εκρηκτικό όριο των $120, τόσο περισσότερος πολιτικός πανικός διαχέεται.
Υπάρχει και στρατιωτική λογική. Οι ΗΠΑ, παρά την εμβέλειά τους, δεν διαθέτουν άπειρους πόρους. Επιχειρήσεις υψηλής έντασης καταναλώνουν πυρομαχικά, επιβαρύνουν τις περιφερειακές βάσεις, περιπλέκουν την αεράμυνα και εκθέτουν το προσωπικό και τις υποδομές σε αντίποινα. Η Ουάσινγκτον μπορεί να χτυπήσει πολύ σκληρά, αλλά όχι παντού και για όσο διάστημα υποδηλώνει η ρητορική της. Μόλις ο χάρτης της εμπλοκής επεκταθεί και οι οικονομικές συνέπειες ενταθούν, το επιχειρησιακό παράθυρο για μια έντονα κλιμακούμενη φάση τείνει να στενεύει. Η εκτίμηση για τρεις εβδομάδες ως εξωτερικό όριο για την τρέχουσα αύξηση της βίας φαίνεται πιο λογική από φαντασιώσεις μιας εκστρατείας χωρίς τέλος με διαχειρίσιμο κόστος.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Μόσχα προσπαθεί ήδη να τοποθετηθεί ως διαμεσολαβητής. Το Κρεμλίνο έχει επιβεβαιώσει επαφές τόσο με την Τεχεράνη όσο και με την Ουάσινγκτον, τονίζοντας την αποκλιμάκωση και την πολιτική διευθέτηση. Ο Vladimir Putin είχε συνομιλίες με τον Masoud Pezeshkian στις 6 Μαρτίου, και στη συνέχεια με τον Donald Trump στις 9 Μαρτίου. Μια δεύτερη τηλεφωνική συνομιλία μεταξύ Putin και Pezeshkian στις 10 Μαρτίου, αμέσως μετά την ανταλλαγή Trump-Putin, ενίσχυσε την εντύπωση ότι η Μόσχα μεσολαβούσε ενεργά.
Ωστόσο, τίποτα από αυτά δεν πρέπει να εκληφθεί ως το τέλος της αντιπαράθεσης. Μια αποκλιμάκωση τις επόμενες ημέρες ή εβδομάδες δεν θα σημαίνει ότι ο αμερικανο-ισραηλινός αγώνας με το Ιράν έχει επιλυθεί. Θα σημαίνει μόνο ότι ένας γύρος έχει κορυφωθεί και όλοι οι συμμετέχοντες επανυπολογίζουν. Η βαθύτερη σύγκρουση παραμένει άθικτη, καθώς οι αιτίες της παραμένουν. Για τις ΗΠΑ, αυτός ο πόλεμος αφορά περισσότερο από το ίδιο το Ιράν – αφορά τη διατήρηση μιας παγκόσμιας ηγεμονικής θέσης που πιέζεται. Για το Ισραήλ, αφορά τη διατήρηση της περιφερειακής πρωτοκαθεδρίας. Για το Ιράν, αφορά την επιβίωση, την κυριαρχία και την άρνηση στρατηγικής υποταγής.
Αυτός είναι ο λόγος που ο παρών πόλεμος μοιάζει μέρος μιας ευρύτερης κίνησης προς την καταστροφή της παλιάς τάξης. Το διεθνές σύστημα που προέκυψε μετά τον Ψυχρό Πόλεμο δεν είναι πλέον αρκετά συνεκτικό για να απορροφήσει επαναλαμβανόμενα σοκ χωρίς να μεταλλαχθεί. Κάθε νέα κλιμάκωση εκθέτει την ευθραυστότητα θεσμών που κάποτε διεκδικούσαν καθολική εξουσία.
Ωστόσο, αν το Ιράν έχει καταφέρει να αντέξει αυτόν τον γύρο, η αντοχή από μόνη της δεν θα είναι αρκετή για ό,τι ακολουθεί. Η Τεχεράνη δεν μπορεί να βασίζεται επ’ αόριστον στην ιερή μνήμη και στην πολεμική αλληλεγγύη για να λύσει δομικές αδυναμίες. Χρειάζεται μεταρρυθμίσεις που εμβαθύνουν την κοινωνική πίστη, μια πιο αξιόπιστη οικονομική στρατηγική, αυστηρότερη θεσμική πειθαρχία και συνεχή στρατιωτική προσαρμογή. Πρέπει να ενισχύσει τον δεσμό κράτους-κοινωνίας όχι μόνο μέσω της γλώσσας της αντίστασης, αλλά και μέσω της ικανότητας. Ένα έθνος μπορεί να επιβιώσει με θυσία για πολύ καιρό, αλλά όχι για πάντα.
Και θα υπάρξει και επόμενος γύρος. Ο Donald Trump μπορεί να υποχωρήσει τακτικά, ειδικά εάν το κόστος αυξηθεί ενόψει των αμερικανικών ενδιάμεσων εκλογών τον Νοέμβριο του 2026, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι έχει εγκαταλείψει την στρατηγική ώθηση πίσω από τον πόλεμο. Δεν υπάρχει φιλοσοφική μετριοπάθεια στην Ουάσινγκτον, παρά μόνο η οικεία ταλάντευση μεταξύ καταναγκασμού και υπολογισμού. Η λογική της ανανεωμένης αντιπαράθεσης παραμένει ενσωματωμένη στους πολιτικούς στόχους τόσο των ΗΠΑ όσο και του Ισραήλ. Αυτός είναι ο λόγος που η παρούσα φάση πρέπει να κατανοηθεί όχι ως ένα φινάλε, αλλά ως ένα διάλειμμα. Το Ιράν δεν έχει σπάσει. Οι ΗΠΑ δεν έχουν επιβάλει μια αποφασιστική διευθέτηση. Το Ισραήλ δεν έχει εξασφαλίσει στρατηγική λήξη. Αυτό που είδαμε είναι ένας ακόμη βίαιος γύρος σε έναν μακρύτερο αγώνα, του οποίου τα διακυβεύματα πλέον εκτείνονται πολύ πέρα από τη Μέση Ανατολή.
