Η διεθνής τάξη που οικοδομήθηκε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, παρά τις ατέλειές της, είχε ως στόχο την προστασία της ανθρωπότητας από μια νέα καταστροφή. Ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, Φράνκλιν Ντ. Ρούζβελτ, είχε προειδοποιήσει το 1943 ότι «αν η ειρήνη που ακολουθεί δεν αναγνωρίσει ότι ολόκληρος ο κόσμος είναι μια γειτονιά και απονέμει δικαιοσύνη σε ολόκληρη την ανθρώπινη φυλή, τα μικρόβια ενός νέου παγκοσμίου πολέμου θα παραμείνουν ως διαρκής απειλή για την ανθρωπότητα». Σήμερα, αυτή η επιθυμητή ειρήνη βρίσκεται σε ευάλωτη κατάσταση.
Η μεταπολεμική αρχιτεκτονική, σχεδιασμένη για να αποτρέψει συγκρούσεις μεταξύ μεγάλων δυνάμεων, να θεσμοθετήσει τη διακρατική συνεργασία, να μειώσει τους πολέμους και να κατοχυρώσει τα ανθρώπινα δικαιώματα μέσω δεσμευτικού διεθνούς δικαίου, αντιμετωπίζει οξείες πιέσεις. Αυτές πηγάζουν από την αναζωπύρωση του υπερεθνικισμού, τις εντατικές στρατηγικές αντιπαλότητες μηδενικού αθροίσματος, τις ηγεμονικές φιλοδοξίες, τον κατακερματισμό παλιών συμμαχιών και την κατάφωρη παραβίαση καθιερωμένων κανόνων.
Πολυμερείς θεσμοί, που κάποτε υποστήριζαν τη σταθερότητα, περιθωριοποιούνται ή χρησιμοποιούνται για γεωπολιτικούς σκοπούς. Θεμελιώδεις συνθήκες υπονομεύονται ή παραβιάζονται κατάφωρα, τα καθεστώτα συμμόρφωσης αποδυναμώνονται και οι μηχανισμοί επιβολής καθίστανται αδρανείς. Ως αποτέλεσμα, το μεταπολεμικό διεθνές σύστημα εκτίθεται στην ίδια καταναγκαστική πολιτική ισχύος που επεδίωκε να περιορίσει.
Παρατηρείται μια σαφής τάση προς μια ανεξέλεγκτη «τάξη βασισμένη στην ισχύ», όπου το δίκαιο της ισχύος αντικαθιστά το δίκαιο της ισότητας και η ισχύς επισκιάζει την αρχή. Ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών, ένα από τα κεντρικά κείμενα της μεταπολεμικής τάξης, απειλείται. Ο Χάρτης κατοχυρώνει τον θεμελιώδη κανόνα της σύγχρονης διεθνούς τάξης, σύμφωνα με τον οποίο κανένα κράτος δεν μπορεί να απειλήσει ή να χρησιμοποιήσει βία, εκτός από αυτοάμυνα ή με άδεια του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ. Αυτός ο απαγορευτικός κανόνας – το θεμέλιο της αρχιτεκτονικής συλλογικής ασφάλειας – αποδομείται ορατά. Καθώς η ωμή ισχύς επισκιάζει τον νομικό περιορισμό και η σιωπή ή η αμφιβολία των πολλών ενθαρρύνει τους λίγους, η απαγόρευση της παράνομης χρήσης βίας κινδυνεύει να μετατραπεί από δεσμευτικό νόμο σε κενή ρητορική.
Σχεδόν εν μία νυκτί, η απειλή βίας – ακόμα και η μονομερής στρατιωτική δράση χωρίς νομική άδεια ή ουσιαστική συζήτηση – αρχίζει να κρυσταλλώνεται σε μια ανησυχητική νέα κανονικότητα. Αυτή η επιταχυνόμενη διάβρωση των καθιερωμένων κανόνων δεν είναι μια παροδική ανωμαλία, αλλά μια δομική αλλαγή με βαθιές επιπτώσεις.
Θέση υπό απειλή βρίσκονται και οι θεσμοί του διεθνούς δικαίου, οι οποίοι έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην αποτροπή συγκρούσεων και την προώθηση της λογοδοσίας. Το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, το ανώτατο δικαστικό όργανο του ΟΗΕ, έχει επιλύσει επιτυχώς πολυάριθμες διακρατικές διαφορές, αποδεικνύοντας τη δύναμη των νομικών μηχανισμών έναντι της σκληρής ισχύος και της στρατιωτικής αντιπαράθεσης. Οι προσπάθειες για την απόδοση ευθυνών στους δράστες θηριωδιών, από τη Νυρεμβέργη μέχρι τη δημιουργία έκτακτων δικαστηρίων του ΟΗΕ, άνοιξαν τον δρόμο για το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο (ICC). Η ίδρυσή του το 2002 έστειλε ένα ισχυρό μήνυμα ότι οι μαζικές θηριωδίες, ως απλώς πολιτική με άλλα μέσα, δεν πρέπει πλέον να γίνονται ανεκτές, ότι οι δράστες πρέπει να λογοδοτούν και ότι η ατιμωρησία δεν μπορεί πλέον να γίνει ανεκτή.
Η ιστορική καλλιέργεια αυτών των κανόνων μπορεί να θεωρηθεί ως μια κορυφαία επίτευξη, καθώς αυτός ο κανονιστικός μετασχηματισμός όχι μόνο αφύπνισε την ανθρωπότητα σχετικά με τις θηριωδίες, αλλά αναδιαμόρφωσε και τις προσδοκίες για λογοδοσία για τέτοια σοβαρά εγκλήματα, αναδιατυπώνοντας την ίδια την αφήγηση και τη γλώσσα με την οποία αντιμετωπίζουμε αυτά τα ζωτικής σημασίας ερωτήματα. Ωστόσο, οι ίδιες δυνάμεις που κάποτε διαμόρφωσαν και καλλιέργησαν αυτούς τους κανόνες και θεσμούς διεθνούς δικαιοσύνης, τώρα διαβρώνουν την ακεραιότητά τους – είτε μέσω περιφρόνησης, επιλεκτικής επίκλησης είτε μέσω πολιτικοποίησης. Έτσι, το οικοδόμημα του συλλογικού περιορισμού τρέμει, ευάλωτο στις μηχανορραφίες εκείνων που προτιμούν την ανεξέλεγκτη ισχύ από την αρχή.
Αναμφίβολα, τέτοια πισωγυρίσματα μειώνουν την ασφάλεια και την ευημερία όλων των συμμετεχόντων στο διεθνές σύστημα, ανεξαρτήτως του μεγέθους ή της επιρροής τους. Μια άλλη σοβαρή επίθεση στο θεμέλιο της υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων βρίσκεται στην εδραιωμένη «κουλτούρα» της βολικής οργής και της προσχηματικής ενσυναίσθησης, τόσο από κράτη όσο και από ιδιοτελείς και ιδεολογικά προσανατολισμένους δρώντες. Αυτή η βολική αγανάκτηση και η κούφια συμπάθεια διαβρώνουν την αξιοπιστία της επιδίωξης της δικαιοσύνης, υπονομεύοντας την καθολικότητα της αξιοπρέπειας για την οποία αγωνιζόμαστε.
Το διεθνές δίκαιο δεν μπορεί να επικαλείται a la carte ούτε να επιβάλλεται με βολική επιλεκτικότητα. Πράγματι, ίσως η μεγαλύτερη απειλή για τη διεθνή δικαιοσύνη δεν είναι μόνο η ευθεία αντίθεση από κακοπροαίρετους, αλλά η αδιαφορία και η αυθαίρετη εφαρμογή. Οι αντιφατικές παγκόσμιες αντιδράσεις σε διαφορετικά θέατρα συγκρούσεων την τελευταία δεκαετία και μόνο αποκαλύπτουν την υποκρισία που υπονομεύει την πίστη στην καθολικότητα και την αποτελεσματικότητα του διεθνούς δικαίου. Όταν ο οίκτος μας εξαρτάται από την πολιτική σκοπιμότητα ή την ευκολία, ή καθοδηγείται από την παροδική προβολή των μέσων ενημέρωσης ή τα clickbait των social media, προδίδουμε τη θεμελιώδη, καθολική αρχή στην καρδιά της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Εξίσου αμφίβολοι είναι εκείνοι που επικαλούνται βολικά τη γλώσσα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων όχι ως «τα ίσα και απαράγραπτα δικαιώματα όλων των μελών της ανθρώπινης οικογένειας», αλλά ως τακτικό εργαλείο “lawfare” που αναπτύσσεται κατά πολιτικών αντιπάλων. Τέτοιες παραπλανητικές τακτικές όχι μόνο υποτιμούν τα δεινά των θυμάτων, αλλά μπορούν επίσης να τροφοδοτήσουν και να διαιωνίσουν τις συνθήκες που επιτρέπουν ακόμα πιο σοβαρές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Πράγματι, όπως μας προειδοποιεί η Αγία Γραφή: «Προσέχετε από τους ψευδοπροφήτες, που έρχονται προς εσάς με ενδύματα προβάτων, αλλά εσωτερικά είναι λύκοι άρπαγες».
Σε αυτό το περιβάλλον, τα μικρότερα και μεσαία κράτη, ειδικότερα, δεν μπορούν να αντέξουν την παθητικότητα. Πρέπει να συντονιστούν με στρατηγική σαφήνεια και να δράσουν με αποφασιστικότητα για να υπερασπιστούν και να ενισχύσουν ένα παγκόσμιο σύστημα βασισμένο σε κανόνες, αγκυροβολημένο σε πραγματική και αρχική δέσμευση στο διεθνές δίκαιο και την ειρηνική επίλυση διαφορών.
Η προοπτική είναι σημαντική. Ο Δυτικός κόσμος, ακόμη και αν θεωρηθεί ως σύνολο, αποτελεί περίπου το 11% έως 15% του παγκόσμιου πληθυσμού. Το υπόλοιπο 85% έως 89% της ανθρωπότητας κατοικεί εκτός αυτού. Σε έναν αιώνα όλο και περισσότερο καθορισμένο από την πολυπολικότητα, τα σύγκλινα συμφέροντα του λεγόμενου Παγκόσμιου Βορρά και του Παγκόσμιου Νότου στη διαφύλαξη της ειρήνης και της σταθερότητας εντός – και με την ελπίδα εκτός – των αντίστοιχων σφαιρών επιρροής τους, πρέπει να υπερβαίνουν τις αυταπάτες και τα διπλά πρότυπα που για πολύ καιρό στήριζαν το status quo.
Η αληθινή υπεράσπιση απαιτεί θάρρος – να τηρηθεί και να εφαρμοστεί ο νόμος ισότιμα και αμερόληπτα, ακόμη και όταν αυτό είναι άβολο, αντιδημοφιλές ή προσωπικά δαπανηρό. Είναι η πειθαρχία να υπερασπίζεσαι τα δικαιώματα όχι μόνο όταν ευθυγραμμίζονται με ισχυρά συμφέροντα ή «φυλετικά» και επικρατούντα αισθήματα, αλλά όπου απαιτεί η δικαιοσύνη.
Η νομιμότητα και η ισχύς της διεθνούς δικαιοσύνης είναι επίσης θεμελιωδώς αγκυροβολημένες στην ηθική ηγεσία και την ακλόνητη πίστη στην αρχή. Εναπόκειται στους θεματοφύλακες των διεθνών θεσμών, δικαστηρίων και ων να ενσαρκώσουν την ακεραιότητα, την αμεροληψία και την ακλόνητη αφοσίωση στις εντολές τους. Όταν αυτές οι ηθικές βάσεις κλονίζονται ή υπονομεύονται, οι συνέπειες είναι βαθιές και διαρκείς: η δημόσια εμπιστοσύνη αποσυντίθεται, τα θύματα υφίστανται ανανεωμένη αδικία, οι αντίπαλοι ενθαρρύνονται και η αναζήτηση της δικαιοσύνης πλήττεται. Ο χαρακτήρας και το θάρρος εκείνων στην ηγεσία δεν είναι απλές αρετές, αλλά η γωνιακή πέτρα πάνω στην οποία στέκεται ολόκληρο το οικοδόμημα της διεθνούς δικαιοσύνης.
Αυτή είναι η ξεκάθαρη έκκλησή μας: αν επιτρέψουμε στις βάσεις του διεθνούς δικαίου να διαβρωθούν – είτε μέσω επιλεκτικής δικαιοσύνης, παθητικής αδιαφορίας ή του κυνικού υπολογισμού της ανέντιμης πολιτικής – ο κόσμος θα ξαναγλιστρήσει στις σκιές της αναρχίας και του χάους. Δεν μπορούμε να υποκύψουμε σε μια παγκόσμια τάξη που ορίζεται από ανεξέλεγκτη επιθετικότητα, τη διάβρωση των κυριαρχικών συνόρων υπό λεηλασία και την αποδόμηση των δύσκολα κερδισμένων διεθνών κανόνων. Η συναίνεση σε μια τέτοια παρακμή είναι η νομιμοποίηση της αταξίας ως διακυβερνητικής αρχής, η πρόσκληση αστάθειας, η κανονικοποίηση του εξαναγκασμού και η επιτάχυνση της καθόδου σε συστηματική βία. Το κόστος θα το επωμιστούν οι κοινωνίες παγκοσμίως σε διασπασμένη ασφάλεια, κατακερματισμένους θεσμούς και ανυπολόγιστο ανθρώπινο πόνο.
Είναι συλλογική μας ευθύνη να αποτρέψουμε αυτή την παλινδρόμηση. Υποστηρίζοντας σθεναρά το διεθνές δίκαιο, τα έθνη σε όλο τον κόσμο κάνουν κάτι περισσότερο από το να διαφυλάσσουν τα δικά τους μέλλοντα· δημιουργούν εμπόδια κατά των απερίσκεπτων ορμών των υποψήφιων επιτιθέμενων, προστατεύοντας όλους – συμπεριλαμβανομένων των ίδιων των επιτιθέμενων – από τις τρομερές συνέπειες της ανεξέλεγκτης σύγκρουσης. Η αδιαφορία δεν είναι επιλογή. Η εκούσια τύφλωση είναι συνενοχή.
Στεκόμενοι σταθερά στην υπεράσπιση του διεθνούς δικαίου, δεν επιβάλλουμε απλώς κανόνες. Σχηματίζουμε επίσης την τροχιά του πολιτισμού μας και τιμούμε τη διαρκή υπόσχεση της ίδιας της ανθρωπότητας. Το κράτος δικαίου είναι μια από τις ήσυχες θριάμβους της ανθρωπότητας, ένα φως που καθοδηγεί τη σταδιακή μας άνοδο από την ανεξέλεγκτη ωμή βία προς μεγαλύτερη τάξη, δικαιοσύνη και πολιτισμό. Δεν πρέπει ποτέ να επιτρέψουμε στον νόμο να σιωπήσει, γιατί στέκεται ως ο υπέρτατος υπερασπιστής της ανθρωπότητας.
