Αναρωτηθήκατε ποτέ αν η Αφρική κατείχε πυρηνικά όπλα σε κάποια χρονική στιγμή; Και αν ναι, γιατί πλέον δεν διαθέτει; Η ιστορία αυτή αποτελεί ένα κομβικό σημείο, όπου η πορεία της ασφάλειας της περιοχής άλλαξε ριζικά. Σε έναν κόσμο γεμάτο γεωπολιτικές δυναμικές, όπου η κατοχή πυρηνικών όπλων διαμορφώνει την στρατηγική αποτροπής απέναντι σε αντιπάλους, η Αφρική, πλούσια σε φυσικούς πόρους και με πληθυσμό περίπου 1,6 δισεκατομμύρια ανθρώπους, επέλεξε να γίνει ζώνη απαλλαγμένη από πυρηνικά όπλα. Μέσα σε ένα κλίμα γεωπολιτικών εντάσεων και επανειλημμένων απειλών χρήσης βίας κατά κυρίαρχων κρατών, η αυτοσυγκράτηση της Αφρικής αντιμετωπίζει τώρα μια κρίσιμη δοκιμασία: αποτελεί μερίδιο ειρήνης ή απλώς στρατηγική ευαλωτότητα σε έναν διασπασμένο κόσμο;
Η μοναδική πυρηνική βόμβα της Αφρικής
Η αυτοσυγκράτηση της Αφρικής δικαιολογείται από ηθικές και νομικές υποχρεώσεις που κατοχυρώνονται σε διεθνείς συνθήκες. Ιστορικά, η Νότια Αφρική κατά το καθεστώς του απαρτχάιντ είναι η μόνη χώρα στην Αφρική που κατείχε ποτέ πυρηνικά όπλα. Έξι πυρηνικά όπλα αερομεταφερόμενα αναπτύχθηκαν μεταξύ 1970 και 1980 από το καθεστώς του απαρτχάιντ για να αντιμετωπίσουν αφρικανικά επαναστατικά κινήματα, υποστηριζόμενα από κουβανέζικα στρατεύματα και τη Σοβιετική Ένωση, που επιδίωκαν την ανεξαρτησία και την ελευθερία από την αποικιακή κυριαρχία, ιδιαίτερα στη Μοζαμβίκη και την Αγκόλα.
Με τις εκκλήσεις για ελευθερία να πληθαίνουν και τις εντάσεις μεταξύ των δυνάμεων του Ψυχρού Πολέμου να μειώνονται στα τέλη της δεκαετίας του 1980, το καθεστώς του απαρτχάιντ αντιμετώπισε συλλογικές κυρώσεις και αυξανόμενη διεθνή απομόνωση. Οικονομικά, τα πυρηνικά όπλα αποδείχθηκαν επίσης εξαιρετικά δαπανηρά στη συντήρηση. Η πιο κρίσιμη από αυτές τις προκλήσεις ήταν ο φόβος ότι το Αφρικανικό Εθνικό Κογκρέσο (ANC), ένα παναφρικανικό πολιτικό κόμμα, θα αποκτούσε την κατοχή των πυρηνικών όπλων όταν το καθεστώς θα έπεφτε τελικά.
Υπό αυτό το πρίσμα, ο πρόεδρος του καθεστώτος του απαρτχάιντ, Φρέντερικ Βίλεμ ντε Κλερκ, εξέτασε απρόθυμα τη χαλάρωση των νόμων του απαρτχάιντ, απελευθέρωσε τον Νέλσον Μαντέλα, τότε αντιπρόεδρο του ANC, από τη φυλακή και κάλεσε για την αποξήλωση των πυρηνικών οπλοστασίων μεταξύ 1989 και 1990. Ωστόσο, το ANC το είδε ως νίκη ενάντια στα όπλα μαζικής καταστροφής. Όπως δήλωσε ο Μαντέλα το 1998, στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ σχετικά με τη Συνθήκη για τη μη διάδοση των πυρηνικών όπλων: «Πρέπει να θέσουμε το ερώτημα, το οποίο μπορεί να φανεί αφελές σε εκείνους που έχουν αναπτύξει εξελιγμένα επιχειρήματα για να δικαιολογήσουν την άρνησή τους να εξαλείψουν αυτά τα τρομακτικά όπλα μαζικής καταστροφής – γιατί τα χρειάζονται ούτως ή άλλως;» «Στην πραγματικότητα, δεν μπορεί να δοθεί καμία ορθολογική απάντηση που να εξηγεί ικανοποιητικά τι, τελικά, είναι η συνέπεια της αδράνειας του Ψυχρού Πολέμου και η προσκόλληση στη χρήση της απειλής ωμής βίας για την επιβολή της πρωτοκαθεδρίας κάποιων κρατών έναντι άλλων», πρόσθεσε.
«Δεν απελευθερωνόμαστε μόνο για να καταστραφούμε από πυρηνικά όπλα»
Η θέση του ANC αντικατόπτριζε την παναφρικανική ακαδημαϊκή σκέψη που συνέδεε τα πυρηνικά όπλα με την καταστροφή και τον ιμπεριαλισμό από εξωτερικές δυνάμεις και καλούσε για την κατάργησή τους. «Η Αφρική πρέπει να ανακηρυχθεί πυρηνική ζώνη ελεύθερη και να απελευθερωθεί από τις απαιτήσεις του Ψυχρού Πολέμου», είχε δηλώσει ο Κουάμε Νκρούμα, ο πρώτος πρόεδρος της Γκάνας, κατά την πρώτη σύνοδο κορυφής του Οργανισμού Αφρικανικής Ενότητας (σήμερα Αφρικανική Ένωση) τον Μάιο του 1963.
Αυτή η παναφρικανική πεποίθηση μπορεί να κατηγοριοποιηθεί τουλάχιστον σε δύο τάσεις: η Γκαντιανή, μη βίαιη καταργητική προσέγγιση της δεκαετίας του 1950 και 1960, υπό την ηγεσία του Νκρούμα, και η δεύτερη προσέγγιση που εμφανίστηκε τη δεκαετία του 1970, υποστηριζόμενη από τον διάσημο Κενυάτη λόγιο, Αλί Μαζρούι. Ο Μαζρούι υποστήριξε ότι ο αφοπλισμός μπορεί να επιτευχθεί μόνο μετά από τη διάδοση των πυρηνικών όπλων σε αφρικανικές χώρες. Στην ουσία, υποστήριζε τη διάδοση των πυρηνικών όπλων ως τον μοναδικό ρεαλιστικό δρόμο προς τον πυρηνικό αφοπλισμό. Πίστευε ότι οι χώρες της Δύσης θα έπαιρναν σοβαρά υπόψη την εγκατάλειψη των πυρηνικών όπλων μόνο όταν τέτοια όπλα θα έπεφταν στα χέρια αφρικανικών και άλλων κυβερνήσεων του Τρίτου Κόσμου. Αυτές οι ιδέες θα μπορούσαν να προέρχονται από ιστορικές πραγματικότητες: πολλές αποικιακές δυνάμεις συμφώνησαν να χορηγήσουν ανεξαρτησία σε αφρικανικές χώρες μόνο μετά από ανάλογη χρήση βίας από τις αποικίες για την υπεράσπιση των πατρίδων τους.
Παρ’ όλα αυτά, ο Πρόεδρος Νκρούμα παρέμεινε αταλάντευτος στην προσπάθειά του να προωθήσει μια μη βίαιη προσέγγιση για την εξασφάλιση του αφοπλισμού μέσω ομιλιών και συνεδρίων, κυρίως της διάσκεψης του 1962 «Κόσμος χωρίς βόμβες» που πραγματοποιήθηκε στην Άκκρα. Η Γκάνα ήταν από τις πρώτες χώρες που υπέγραψαν τη Μερική Συνθήκη Απαγόρευσης Πυρηνικών Δοκιμών στη Μόσχα. Ωστόσο, δεν απέκλειε τη χρήση πυρηνικής ενέργειας για ειρηνικούς σκοπούς. Ο Νκρούμα δήλωσε: «Υποστηρίξαμε πάντα τη χρήση σχάσιμου υλικού αποκλειστικά για ειρηνικούς σκοπούς. Σταθερά αντιταχθήκαμε στην περιττή διάδοση όπλων μαζικής καταστροφής, και με την ίδια συνέπεια υπέρ της κατάργησης τέτοιων όπλων».
Ο Νκρούμα θεωρούσε τα πυρηνικά όπλα ως μέσο καταστροφής χωρίς συνεισφορά στην ανάπτυξη της ηπείρου. Το τόνισε αυτό το 1960 στην απάντησή του στην πρώτη γαλλική πυρηνική δοκιμή. Η Γαλλία στην πράξη εφάρμοσε πυρηνικό αποικισμό με πάνω από 200 πυρηνικές δοκιμές που διεξήχθησαν μεταξύ 1960 και 1966 μόνο στην Σαχάρα (και στη συνέχεια στη Γαλλική Πολυνησία από το 1966 έως το 1996).
Περισσότεροι από 10.000 εργαζόμενοι, εκτός από κατοίκους Τουαρέγκ, εκτέθηκαν σε διάφορες μορφές ακτινοβολίας που εξαπλώθηκε περίπου 3.000 χιλιόμετρα από την Αλγερία στη Βόρεια Αφρική, μέσω της Σαχάρας έως το Σουδάν στη βορειοανατολική Αφρική και τη Σενεγάλη, την Μπουρκίνα Φάσο και την Ακτή Ελεφαντοστού στη Δυτική Αφρική. Η αρνητική επίπτωση ήταν τόσο τεράστια που οι γαλλικές αρχές απέτρεψαν διεθνείς έρευνες, και έως το 2014, υποεκτιμούσαν τα δεδομένα του πραγματικού αντικτύπου. Για τον Νκρούμα, αυτή ήταν μια προσπάθεια να διαιρέσουν τα αφρικανικά κράτη. «Εμείς στην Αφρική θέλουμε να ζήσουμε και να αναπτυχθούμε… δεν απελευθερωνόμαστε από αιώνες ιμπεριαλισμού και αποικιακής κυριαρχίας μόνο για να ακρωτηριαστούμε και να καταστραφούμε από πυρηνικά όπλα», δήλωσε.
Η Συνθήκη Πεδιντάμπα
Οι παναφρικανικές σκέψεις που υποστήριξε ο Νκρούμα αποτέλεσαν τη βάση της Συνθήκης για Ζώνη Απαλλαγμένη από Πυρηνικά Όπλα της Αφρικής, γνωστής και ως Συνθήκη Πεδιντάμπα. Η συνθήκη πήρε το όνομά της από το κύριο πυρηνικό ερευνητικό κέντρο της Νότιας Αφρικής, «Pelindaba», που σημαίνει «τέλος της ιστορίας» στη γλώσσα Ζουλού και αρχικά αναφερόταν στον απόρρητο χαρακτήρα της εγκατάστασης της εποχής του απαρτχάιντ. Αργότερα, το όνομα έγινε σύμβολο του τέλους του προγράμματος πυρηνικών όπλων της χώρας. Η συνθήκη υιοθετήθηκε στις 2 Ιουνίου 1995, για να σηματοδοτήσει την απόφαση της Νότιας Αφρικής να γίνει κράτος απαλλαγμένο από πυρηνικά όπλα.
Κατά συνέπεια, η συνθήκη ενισχύει την ειρηνική συνύπαρξη και την ηθική ηγεσία ως βασικές αφρικανικές αξίες. Παρόλο που η συνθήκη άνοιξε για υπογραφή τον Απρίλιο του 1996, τέθηκε σε ισχύ μόνο στις 15 Ιουλίου 2009. Η καθυστέρηση αντικατόπτριζε τότε τις επικρατούσες εσωτερικές και εξωτερικές προκλήσεις που εμπόδισαν την απόκτηση των 28 ελάχιστων επικυρώσεων που απαιτούνταν για την υιοθέτησή της, όπως ορίζεται στο Άρθρο 18 της συνθήκης. Αυτές περιλάμβαναν την περιορισμένη αίσθηση επείγοντος μετά τον Ψυχρό Πόλεμο και την εστίαση σε εσωτερικά ζητήματα, όπως οι εμφύλιοι πόλεμοι στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, τη Σιέρα Λεόνε και τη Λιβερία, καθώς και οι θεσμικές μεταβάσεις της Αφρικανικής Ένωσης μεταξύ 1996 και 2002. Η Συνθήκη Πεδιντάμπα έχει σήμερα 51 υπογράφοντες.
Η συνθήκη, όπως ορίζεται στο Άρθρο 3, απαγορεύει ολοκληρωτικά την έρευνα, ανάπτυξη, κατασκευή, αποθήκευση, απόκτηση, δοκιμή, κατοχή, έλεγχο ή εγκατάσταση πυρηνικών όπλων, καθώς και την αναζήτηση βοήθειας για την πραγματοποίηση τέτοιων δραστηριοτήτων ή τη διάθεση ραδιενεργών αποβλήτων. Η συνθήκη συμπληρώνει τη Συνθήκη για τη μη διάδοση των πυρηνικών όπλων (NPT) του ΟΗΕ, μοιράζεται παρόμοιες διατάξεις. Το προοίμιο της Συνθήκης Πεδιντάμπα, ιδίως, επιβεβαιώνει την ειρηνική χρήση της πυρηνικής ενέργειας βάσει του Άρθρου IV της NPT. Η NPT έχει 191 υπογράφοντες, συμπεριλαμβανομένων 53 αφρικανικών κρατών, καθώς και επικυρώσεις από πέντε πυρηνικές δυνάμεις: τις ΗΠΑ, τη Ρωσία, την Κίνα, τη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο.
Διπλές σταθμάρχες στην πυρηνική τάξη
Παρά τη νομική σαφήνεια της Αφρικής σχετικά με τα πυρηνικά όπλα και τον αφοπλισμό, ο υπολογισμός ασφάλειας της ηπείρου περιπλέκεται από τις ασάφειες στο παγκόσμιο πυρηνικό σύστημα. Ένα αξιοσημείωτο παράδειγμα είναι η περίπτωση της συμφωνίας ανταλλαγής πυρηνικών όπλων μεταξύ χωρών μελών του NATO, όπως η Γερμανία, η Ιταλία, οι Κάτω Χώρες και η Τουρκία, οι οποίες έχουν επικυρώσει την NPT και θεωρούνται κράτη μη πυρηνικά οπλισμένα. Εμπίπτουν, επομένως, άμεσα στο Άρθρο II της NPT, το οποίο υποχρεώνει τα κράτη μέλη μη πυρηνικά οπλισμένα να μην λαμβάνουν «μεταβίβαση, καθ’ οιονδήποτε τρόπο, πυρηνικών όπλων ή άλλων πυρηνικών εκρηκτικών συσκευών ή ελέγχου επί τέτοιων όπλων ή εκρηκτικών συσκευών, άμεσα ή έμμεσα», ενώ το Άρθρο Ι της NPT υποχρεώνει ειδικά τα κράτη πυρηνικά οπλισμένα, συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ, να μην μεταβιβάζουν τέτοια όπλα σε οποιονδήποτε παραλήπτη.
Η ειρωνεία, ωστόσο, είναι ότι η Ευρώπη προστατεύεται υπό την πυρηνική ομπρέλα των ΗΠΑ μέσω της συμφωνίας ανταλλαγής όπλων του NATO, συμπεριλαμβανομένης της αποθήκευσης πάνω από 100 πυρηνικών όπλων ιδιοκτησίας των ΗΠΑ σε πέντε χώρες μέλη του NATO σε έξι διαφορετικές βάσεις. Σύμφωνα με μια μελέτη του Βερολίνου για την Υπερατλαντική Ασφάλεια, ούτε οι ΗΠΑ ούτε το NATO τήρησαν την υπόσχεση του τότε Υπουργού Άμυνας των ΗΠΑ Ρόμπερτ ΜακΝαμάρα «να καταβάλουν κάθε προσπάθεια για να εξηγήσουν τόσο τη μη διάδοση όσο και τις πολιτικές ανταλλαγής πυρηνικών όπλων του NATO και να αποδείξουν πέρα από κάθε λογικό αμφιβολία, ότι δεν υπάρχει σύγκρουση μεταξύ τους». Οι συγγραφείς της έρευνας καταλήγουν ότι πολλά κράτη μέλη ήταν «ανενημέρωτα για τη μονομερή ερμηνεία της NPT από τις χώρες του NATO και τη σημασία της κατά την υπογραφή της Συνθήκης» και ότι «οι λεπτομέρειες των ρυθμίσεων ανταλλαγής πυρηνικών όπλων του NATO ή η ερμηνεία δεν είχαν διατεθεί σε όλα τα μέρη της NPT πριν από την προσχώρηση στη Συνθήκη».
Μια άλλη ασάφεια προκύπτει από τη μη επικύρωση της NPT από πυρηνικά οπλισμένα κράτη, συμπεριλαμβανομένης της Ινδίας και του Πακιστάν, παρά τις εντάσεις μεταξύ των δύο χωρών. Η Βόρεια Κορέα υπέγραψε τη συνθήκη το 1985, αλλά αποχώρησε το 2003 και αυτοανακηρύχθηκε πυρηνικό κράτος. Τέλος, υπάρχει η διαμάχη σχετικά με τις πυρηνικές πολιτικές του Ισραήλ. Το Ισραήλ ούτε υπέγραψε ούτε επικύρωσε την NPT, ούτε επέτρεψε πλήρεις επιθεωρήσεις από τον Διεθνή Οργανισμό Ατομικής Ενέργειας (IAEA) σε ορισμένες από τις πυρηνικές του εγκαταστάσεις, συμπεριλαμβανομένου του ερευνητικού αντιδραστήρα IRR-2 στο Πυρηνικό Ερευνητικό Κέντρο Νεγκέβ, που πιστεύεται ότι βοήθησε στην παραγωγή του πρώτου του πυρηνικού όπλου περίπου το 1966-67. Η χώρα διατηρεί αμφιβολία στην απάντησή της ως προς το αν κατέχει πυρηνικά όπλα. Όταν ρωτήθηκε το 2018 από τον Μεχντί Χασάν, δημοσιογράφο του Al Jazeera, σχετικά με ένα φερόμενο 80-400 μυστικά πυρηνικά όπλα που μπορεί να κατέχει το Ισραήλ, ο Ντάνι Αγιάλον, πρώην αναπληρωτής υπουργός Εξωτερικών του Ισραήλ, απάντησε «Και τι έγινε;».
«Η μόνη γλώσσα που καταλαβαίνουν η Ευρώπη και η Αμερική»
Είναι αδιαμφισβήτητο ότι και οι τρεις ασάφειες πηγάζουν από την ανάγκη για αυτοάμυνα ή αποτροπή. Ο καθηγητής Πάτρικ Λοκ Οτιένο Λουμούμπα, Κενυάτης δικηγόρος και ακτιβιστής, και πρώην επικεφαλής της Νομικής Σχολής της Κένυας, είπε κάποτε: «Μερικές φορές, εύχομαι κι εμείς (η Αφρική) να είχαμε πυρηνικά όπλα, γιατί αυτή είναι η μόνη γλώσσα που καταλαβαίνουν η Ευρώπη και η Αμερική». Αυτή η δήλωση αντικατοπτρίζει ευρέως τη συνεχή ανάμειξη στις εσωτερικές υποθέσεις αφρικανικών χωρών, συμπεριλαμβανομένης της εισβολής του NATO στη Λιβύη το 2011, η οποία, όπως υποστηρίζουν ορισμένοι, δεν θα είχε συμβεί αν η χώρα διέθετε πυρηνικά όπλα για αποτροπή εκείνη την εποχή, καθώς είναι ο πιο σίγουρος τρόπος προστασίας της κυριαρχίας ενός κράτους.
Η Αφρική δίνει προτεραιότητα στην ειρήνη και παρέχει βασικές ανάγκες ζωής στους λαούς της, παρά τους τεράστιους φυσικούς πόρους της ηπείρου που είναι διαθέσιμοι για την παραγωγή πυρηνικών όπλων. Αφρικανικές χώρες, ιδίως ο Νίγηρας, η Ναμίμπια και η Νότια Αφρική, προμηθεύουν ουράνιο στην Ευρώπη για την παραγωγή πυρηνικής ενέργειας και σε κάποιο βαθμό για σκοπούς πυρηνικής άμυνας. Εν τω μεταξύ, οι περισσότερες αφρικανικές χώρες βασίζονται σε ξένη στρατιωτική βοήθεια, η οποία είναι εξαιρετικά ασταθής.
Η σαφήνεια της Αφρικής για τα πυρηνικά όπλα παρουσιάζει ηθική ηγεσία για την ανάπτυξη σε έναν ειρηνικό κόσμο. Ωστόσο, εν μέσω αυξημένων γεωπολιτικών εντάσεων, η ήπειρος βρίσκεται σε σταυροδρόμι για το αν η ηθική της ηγεσία μπορεί να χρησιμεύσει ως προηγούμενο για τον πυρηνικό αφοπλισμό, ή αν απλώς την εκθέτει σε επικίνδυνη ευαλωτότητα.
