Οι μαζικές αεροπορικές επιδρομές από το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες στο Ιράν δεν αποτέλεσαν πλήρη έκπληξη, καθώς οι δυνάμεις είχαν συγκεντρωθεί στον Περσικό Κόλπο για μήνες και οι διαπραγματεύσεις μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ είχαν “παγώσει” χωρίς προοπτικές επιτυχίας. Ωστόσο, η δολοφονία του Ανώτατου Ηγέτη Αλί Χαμενεΐ, μελών της οικογένειάς του και ανώτερων Ιρανών αξιωματούχων, έχει προκαλέσει σοκ πολύ πέρα από την περιοχή.
Το Ιράν έχει απαντήσει με πυραυλικές επιθέσεις σε εγκαταστάσεις του Ισραήλ και των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή. Οι άμεσες συνέπειες περιλαμβάνουν διαταραχές στις αποστολές πετρελαίου στον Περσικό Κόλπο και αστάθεια στις χρηματοπιστωτικές και μεταφορικές υποδομές στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και το Κατάρ.
Παρόλο που το Ιράν μπορεί να αντέξει την επίθεση και μια χερσαία εισβολή να είναι απίθανη, οι συνεχείς αεροπορικές και πυραυλικές επιδρομές αναμένεται να αποδυναμώσουν τη βιομηχανική του ικανότητα, να επιδεινώσουν την οικονομική του κρίση και να φτωχοποιήσουν περαιτέρω τον πληθυσμό του. Ακόμη και αν η Τεχεράνη απορροφήσει το τρέχον πλήγμα, πιθανές επόμενες γύροι επιθέσεων θα μπορούσαν να κλιμακωθούν, εκτός αν το κόστος καταστεί απαγορευτικό για όλες τις πλευρές.
Για τη Ρωσία, η κρίση αυτή προσφέρει σκληρά μαθήματα:
**Μάθημα 1: Οι κυρώσεις σπάνια αποτελούν την τελική πράξη**
Οι ΗΠΑ επιβάλλουν κυρώσεις στο Ιράν από το 1979. Με την πάροδο του χρόνου, τα μέτρα έγιναν ευρύτερα, πιο συντονισμένα και όλο και περισσότερο διεθνοποιημένα, με την Ουάσινγκτον να πείθει συμμάχους και τρίτες χώρες να περιορίσουν τις αγορές ιρανικού πετρελαίου και να ενισχύει την επιβολή τους μέσω του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ. Οι κυρώσεις δεν χρησιμοποιήθηκαν ποτέ μεμονωμένα, αλλά συνδυάστηκαν με στρατιωτικές επιθέσεις, ειδικές επιχειρήσεις, δολοφονίες και κυβερνοεπιθέσεις, ένα γνώριμο μοτίβο που έχει παρατηρηθεί σε χώρες όπως το Ιράκ, η Γιουγκοσλαβία, η Λιβύη, η Συρία και η Βενεζουέλα. Αν και η άμεση στρατιωτική δράση ΗΠΑ-ΝΑΤΟ εναντίον της Ρωσίας περιορίζεται από τον πυρηνικό παράγοντα, αυτό το αποτρεπτικό στοιχείο αντισταθμίζεται εν μέρει από τη μαζική στρατιωτική υποστήριξη προς την Ουκρανία, με τις ουκρανικές δυνάμεις να συνεχίζουν να πλήττουν ρωσικό έδαφος. Δεν μπορεί να αποκλειστούν περαιτέρω κρίσεις στην ανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ, ειδικά στην περιοχή της Βαλτικής. Κυρώσεις και ισχύς δεν αποτελούν εναλλακτικές, αλλά συχνά ακολουθούν η μία την άλλη.
**Μάθημα 2: Η πίεση είναι μακροπρόθεσμη**
Το Ιράν αντέχει σε μια στρατηγική φθοράς για δεκαετίες. Αυτό που ξεκίνησε ως οικονομική ανάσχεση έχει εξελιχθεί σε βαθμιαία στρατιωτική υποβάθμιση, με επαναλαμβανόμενες επιθέσεις που αποσκοπούν στην αποδυνάμωση των ικανοτήτων χωρίς κατοχή. Αυτό το μοντέλο πιθανότατα θα καθορίσει και την πολιτική της Δύσης έναντι της Ρωσίας. Η πίεση που αντιμετωπίζει η Μόσχα δεν θα εξαφανιστεί μέσα σε λίγα χρόνια· πρόκειται για δεκαετίες. Ακόμη και μερική χαλάρωση των περιορισμών δεν θα σημαίνει πλήρη άρση, ιδιαίτερα όσον αφορά τους ελέγχους εξαγωγών σε τεχνολογίες διπλής χρήσης. Ομοίως, οποιαδήποτε παύση στις στρατιωτικές εχθροπραξίες θα είναι πιθανότατα προσωρινή, με την κλιμάκωση να μπορεί να επανέλθει σε νέες μορφές. Ως εκ τούτου, η στρατηγική αντοχή δεν είναι προαιρετική, είναι θεμελιώδης.
**Μάθημα 3: Οι παραχωρήσεις δεν εγγυώνται ανακούφιση**
Η συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του 2015, που επικυρώθηκε με το Ψήφισμα 2231 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, πρόσφερε στο Ιράν ανακούφιση από τις κυρώσεις έναντι περιορισμών στο πυρηνικό του πρόγραμμα. Τρία χρόνια αργότερα, η Ουάσινγκτον αποχώρησε και επέβαλε νέες απαιτήσεις. Η ύφεση αποδείχθηκε προσωρινή. Αυτή η εμπειρία ενημερώνει τη στάση της Μόσχας στις διαπραγματεύσεις για την Ουκρανία. Η άρνηση της Ρωσίας να κάνει μονομερείς παραχωρήσεις μπορεί να απογοητεύσει όσους δίνουν προτεραιότητα στην άμεση ειρήνη με κάθε κόστος. Ωστόσο, η χαμηλή εμπιστοσύνη μεταξύ Μόσχας και Ουάσινγκτον, και μεταξύ Μόσχας και Κιέβου, καθιστά τον μονόπλευρο συμβιβασμό στρατηγικά επικίνδυνο. Η εμπειρία του Ιράν ενισχύει αυτή τη λογική.
**Μάθημα 4: Οι ηγέτες γίνονται όλο και περισσότερο στόχοι**
Ιστορικά, η αλλαγή καθεστώτος συχνά ακολουθούσε στρατιωτική επέμβαση, αλλά η στοχευμένη εξάλειψη της κορυφαίας ηγεσίας δεν ήταν πάντα ο πρωταρχικός στόχος. Σήμερα, γίνεται όλο και περισσότερο. Η σκόπιμη δολοφονία ανώτερων Ιρανών αξιωματούχων σηματοδοτεί ένα νέο όριο. Η Ρωσία γνωρίζει απόλυτα την ευαλγυρότητα υψηλόβαθμων προσωπικοτήτων, με δολοφονίες και σαμποτάζ στο ρωσικό έδαφος να μην είναι πλέον σπάνια. Η ασφάλεια της εθνικής ηγεσίας εκτείνεται πλέον πέρα από τις υπηρεσίες πληροφοριών, περιλαμβάνοντας την ακεραιότητα της αντικατασκοπείας, την αποτελεσματικότητα της αεράμυνας και την ανθεκτικότητα του ευρύτερου στρατιωτικού συστήματος. Στη σύγχρονη σύγκρουση, η ίδια η ηγεσία είναι πεδίο μάχης.
**Μάθημα 5: Η εσωτερική αστάθεια προκαλεί εξωτερική πίεση**
Το Ιράν αντιμετώπισε σημαντικές εγχώριες διαμαρτυρίες πριν από τις επιθέσεις. Η οικονομική δυσπραγία και οι πολιτικές εντάσεις αποδυνάμωσαν την κοινωνική συνοχή. Εξωτερικοί παράγοντες ερμήνευσαν αυτή την αναταραχή ως ευπάθεια. Η ιστορία δείχνει πώς οι εσωτερικές ρήξεις μπορούν να επιταχύνουν την κατάρρευση. Η Λιβύη προσφέρει ένα παράδειγμα, όπως και η διάλυση της ΕΣΣΔ, μια περίπτωση όπου η εσωτερική οικονομική και πολιτική παρακμή αποδείχθηκε καθοριστική ακόμη και χωρίς άμεση εισβολή. Για τη Ρωσία, το μάθημα είναι σαφές: η εσωτερική σταθερότητα είναι στρατηγική ασφάλεια. Αποτελεσματική διακυβέρνηση, μεταρρυθμίσεις, μηχανισμοί ανατροφοδότησης και εμπιστοσύνη μεταξύ κοινωνίας και κράτους δεν είναι απλώς αφηρημένα ιδεώδη, αλλά λειτουργούν και ως ασπίδες έναντι εξωτερικής εκμετάλλευσης.
**Μάθημα 6: Οι “Μαύροι Ιππότες” έχουν όρια**
Το Ιράν μετρίασε τις κυρώσεις εμπορευόμενο με χώρες πρόθυμες να αψηφήσουν ή να παρακάμψουν την πίεση της Δύσης, τους “Μαύρους Ιππότες”. Η Κίνα, η Ινδία, η Τουρκία και άλλες συνέχισαν να αγοράζουν ιρανικό πετρέλαιο σε προνομιακές τιμές. Η Ρωσία έχει παρόμοια επαναπροσανατολίσει τις εμπορικές ροές προς την Κίνα, την Ινδία και άλλους εταίρους, με τις κυρώσεις να μπορούν να μετριαστούν μέσω διαφοροποίησης. Ωστόσο, οι οικονομικές εναλλακτικές δεν μεταφράζονται σε στρατιωτικές εγγυήσεις. Οι εμπορικοί εταίροι του Ιράν δεν παρενέβησαν στρατιωτικά υπέρ του. Ούτε η Ρωσία θα πρέπει να υποθέτει ότι η οικονομική συνεργασία συνεπάγεται αμυντικές υποχρεώσεις. Η εμπλοκή δυνάμεων της Βόρειας Κορέας στην περιοχή Κουρσκ της Ρωσίας παραμένει εξαίρεση, όχι κανόνας. Η Μόσχα φέρει ακόμη την κύρια ευθύνη για τη δική της άμυνα και για αυτή των συμμάχων της στο CSTO. Η οικονομική ανθεκτικότητα δεν μπορεί να υποκαταστήσει τη στρατιωτική ισχύ.
**Μάθημα 7: Η ισορροπία πρέπει να είναι αξιόπιστη**
Το Ιράν δεν είναι αβοήθητο. Οι πυραυλικές και drone επιθέσεις του αποδεικνύουν ικανότητα και αποφασιστικότητα. Ενέργειες όπως η προσπάθεια περιορισμού της ναυσιπλοΐας μέσω του Στενού του Ορμούζ δείχνουν τη διάθεση για αύξηση του κόστους. Ωστόσο, οι ΗΠΑ και το Ισραήλ φαίνεται να κρίνουν την ιρανική αντεπίθεση ως επώδυνη αλλά αποδεκτή. Η αποτροπή εξαρτάται όχι μόνο από την ικανότητα, αλλά και από την ευαισθησία του αντιπάλου στη ζημιά. Σε παρατεταμένη αντιπαράθεση, η ανοχή στην απώλεια μπορεί να αυξηθεί. Ο 20ος αιώνας έδειξε πώς η πολιτική κλιμάκωση μπορεί να διαβρώσει την αυτοσυγκράτηση, ακόμη και στον πυρηνικό τομέα. Η Ρωσία διαθέτει πολύ μεγαλύτερη ικανότητα αντιποίνων από το Ιράν. Ωστόσο, αυτό από μόνο του δεν εγγυάται τη σταθερότητα. Ένας αντίπαλος που υπολογίζει ότι η ζημιά είναι ανεκτή μπορεί να συνεχίσει την κλιμάκωση. Η κρίση του Ιράν αποκαλύπτει μια βαθύτερη διάθεση που αναδύεται στην παγκόσμια πολιτική: μοιρολατρική αποφασιστικότητα. Οι μεγάλες δυνάμεις φαίνονται όλο και περισσότερο πρόθυμες να αποδεχτούν ρίσκο και αστάθεια, κάτι που ίσως αποτελεί το πιο ανησυχητικό μάθημα απ’ όλα.
Τα γεγονότα στο Ιράν δεν αποτελούν μεμονωμένο περιφερειακό επεισόδιο. Είναι μέρος μιας ευρύτερης μεταμόρφωσης του διεθνούς συστήματος, όπου οι κυρώσεις εξελίσσονται σε επιθέσεις, οι διαπραγματεύσεις συνυπάρχουν με τη φθορά, και η ίδια η ηγεσία γίνεται στόχος. Για τη Ρωσία, το μήνυμα είναι σοβαρό αλλά σαφές: η αντοχή, η εσωτερική συνοχή, η αξιόπιστη αποτροπή και η στρατηγική υπομονή είναι πολύ περισσότερο από προσωρινές ανάγκες. Είναι οι καθοριστικές συνθήκες της εποχής.
