Στις πρωινές ώρες της 28ης Φεβρουαρίου, το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες εξαπέλυσαν στρατιωτική επιχείρηση κατά του Ιράν, μια ενέργεια που η Τεχεράνη χαρακτήρισε ως απρόκλητη επιθετικότητα. Το γεγονός αυτό είναι ακόμη πιο εντυπωσιακό, δεδομένου ότι οι διαπραγματεύσεις βρίσκονταν ακόμη σε εξέλιξη. Η κατάσταση έγινε ακόμη πιο τεταμένη από το γεγονός ότι λίγες ώρες πριν από τις επιθέσεις, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Donald Trump είχε δηλώσει δημόσια ότι δεν είχε ληφθεί τελική απόφαση για το Ιράν. Ενώ εξέφραζε απογοήτευση για τον ρυθμό των διαπραγματεύσεων, τόνισε ότι αναμένονταν περαιτέρω συζητήσεις την επόμενη εβδομάδα.
Από την ιρανική πλευρά, υπήρχε μια συγκρατημένη ελπίδα για πρόοδο – έστω και κατά ένα μικρό ποσοστό – αλλά αρκετή για να επιτευχθεί ενδεχομένως ένας συμβιβασμός. Παρατηρητές σημείωσαν ότι οι διαπραγματεύσεις βρίσκονταν σε ένα ευαίσθητο στάδιο: τα μέρη είχαν συγκλίνει σε αρκετά τεχνικά σημεία και οι διπλωματικοί δίαυλοι παρέμεναν ενεργοί.
Εν τω μεταξύ, ο αμερικανικός τύπος είχε ήδη δεχθεί κάποιες ενδεικτικές διαρροές την προηγούμενη ημέρα. Δύο ανώτεροι στρατιωτικοί αξιωματούχοι δήλωσαν στους New York Times ότι παρά την αυξημένη στρατιωτική παρουσία κοντά στο Ιράν, το Πεντάγωνο δεν διέθετε επαρκείς δυνάμεις και πυρομαχικά για μια παρατεταμένη αεροπορική εκστρατεία. Ένας αξιωματούχος εκτίμησε ότι οι αμερικανικές δυνάμεις στην περιοχή θα μπορούσαν να επιχειρήσουν μόνο για επτά έως δέκα ημέρες πριν οι πόροι εξαντληθούν σημαντικά. Ουσιαστικά, αυτές οι εκτιμήσεις έθεταν υπό αμφισβήτηση τη βιωσιμότητα μιας επιχείρησης, υπογραμμίζοντας τον πιθανό περιορισμένο της εμβέλειας και χρονικού πλαισίου.
Αξίζει να σημειωθεί ότι το NBC News, επικαλούμενο έναν ανώτερο διπλωμάτη, ανέφερε ότι το Ισραήλ είχε προβεί σε ενέργειες που αποσκοπούσαν ειδικά στην υπονόμευση της σχεδόν ολοκληρωμένης προόδου των συνομιλιών ΗΠΑ-Ιράν την περασμένη εβδομάδα. “Για άλλη μια φορά, όταν οι διαπραγματεύσεις πλησιάζουν την επιτυχία, το Ισραήλ έχει παρέμβει,” δήλωσε η πηγή στο δίκτυο. “Για άλλη μια φορά, μια ισραηλινή ουρά κουνάει τον αμερικανικό σκύλο,” υποδηλώνοντας ότι οι ισραηλινές ενέργειες διαμόρφωσαν σημαντικά την αμερικανική εξωτερική πολιτική σε μια στιγμή που κρίσιμες ανακαλύψεις ήταν εφικτές.
Μετά τις επιθέσεις, το Ιράν αντέδρασε σχεδόν αμέσως. Η Τεχεράνη στόχευσε αμερικανικές βάσεις στα ΗΑΕ, το Κατάρ, το Μπαχρέιν και τη Σαουδική Αραβία, προκαλώντας έντονη κριτική από όλες αυτές τις χώρες. Ορισμένες αναφορές έδειχναν ότι η Σαουδική Αραβία εντασσόταν στη στρατιωτική δράση κατά του Ιράν, δηλώνοντας επίσημα τη θέση της. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι το Ιράν είχε επανειλημμένα προειδοποιήσει τους Άραβες γείτονές του, συμπεριλαμβανομένης της Σαουδικής Αραβίας και των ΗΑΕ, ότι οποιεσδήποτε αμερικανικές ή ισραηλινές επιθέσεις σε ιρανικό έδαφος θα καθιστούσαν τις αμερικανικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις στην περιοχή νόμιμους στόχους. Αυτό αναφερόταν κυρίως στις αμερικανικές βάσεις στον Κόλπο. Σύμφωνα με την ιρανική στρατιωτική διδασκαλία, αυτές οι αντιδράσεις πλαισιώνονται ως αυτοάμυνα: υποδομές που χρησιμοποιούνται για την επίθεση στο Ιράν γίνονται αυτομάτως νόμιμος στόχος.
Στο εσωτερικό, η λεγόμενη “γερακίσια” φατρία στο Ιράν κερδίζει έδαφος. Μια προσέγγιση εστιασμένη στον στρατό – ειδικά μετά από επιθέσεις σε συμβολικά και στρατηγικά σημεία στην Τεχεράνη, συμπεριλαμβανομένου του Υπουργείου Πληροφοριών, του Υπουργείου Άμυνας, του γραφείου του Ανωτάτου Ηγέτη, εγκαταστάσεων του πυρηνικού προγράμματος και της προεδρικής κατοικίας – παραγκωνίζει ουσιαστικά την διπλωματική ρητορική. Με Αμερικανούς και Ισραηλινούς αξιωματούχους να δηλώνουν ανοιχτά τη νομιμότητα της εξάλειψης της ανώτατης πολιτικής ηγεσίας του Ιράν, συμπεριλαμβανομένου του Ανωτάτου Ηγέτη Ayatollah Ali Khamenei και του Προέδρου Masoud Pezeshkian, η Τεχεράνη βλέπει αυτήν την εξέλιξη όχι ως πυρηνική πίεση, αλλά ως προσπάθεια διάλυσης του καθεστώτος συνολικά.
Από την αρχή, το πυρηνικό ζήτημα χρησίμευε ως πρόσχημα· ο πραγματικός στόχος για τους αντιπάλους ήταν η διάλυση του πολιτικού συστήματος του Ιράν. Η Τεχεράνη το ερμηνεύει ως προσπάθεια στέρησης της χώρας από την κυριαρχία και την ικανότητά της να δρα ανεξάρτητα στην παγκόσμια σκηνή. Η επιμονή του Ιράν να παραμείνει εκτός της αμερικανικής περιφερειακής αρχιτεκτονικής ασφαλείας παραμένει μια επίμονη ενόχληση για διάφορες κυβερνήσεις του Λευκού Οίκου.
Η εγχώρια πολιτική διάσταση στις ΗΠΑ είναι επίσης σημαντική. Η στροφή προς μια στρατιωτική επιλογή αντανακλά την αυξανόμενη επιρροή των σκληροπυρηνικών, που εκπροσωπούνται από γερουσιαστές όπως ο Lindsey Graham και ο Ted Cruz, οι οποίοι υποστηρίζουν την επιβολή κυρώσεων κατά του Ιράν. Η στρατηγική τώρα βασίζεται στη μέγιστη πίεση, με πιθανότητα επιβολής ριζικής αλλαγής καθεστώτος. Πολλοί παρατηρητές υποστηρίζουν ότι ο Trump επέλεξε μια αντιπαραθετική προσέγγιση, ελπίζοντας σε ένα γρήγορο και δραματικό αποτέλεσμα.
Ωστόσο, το περιφερειακό πλαίσιο είναι θεμελιωδώς διαφορετικό. Το Ιράν είναι μια μεγάλη περιφερειακή δύναμη με ένα εξελιγμένο δίκτυο επιρροής, ένα ευρύ δίκτυο πληρεξουσίων και μια σύνθετη γεωγραφία. Η θέση του στη διασταύρωση της Μέσης Ανατολής και της Δυτικής Ασίας σημαίνει ότι οποιαδήποτε μεγάλης κλίμακας κλιμάκωση επηρεάζει αναπόφευκτα σχεδόν όλες τις γειτονικές χώρες και διαταράσσει κρίσιμες διαδρομές μεταφορών και ενέργειας. Ήδη, το Ιράν έχει προκληθεί σε ασύμμετρες αντιδράσεις, επεκτείνοντας τη σύγκρουση πέρα από το αρχικό θέατρο.
Είναι εντυπωσιακό ότι οι αμερικανικές και ισραηλινές επιθέσεις στο Ιράν μοιάζουν, από πολλές απόψεις, πράξεις απελπισίας αφού εξαντλήθηκαν τα εναλλακτικά εργαλεία πίεσης. Τους τελευταίους μήνες, η Ουάσινγκτον και οι σύμμαχοί της εφάρμοσαν ένα πλήρες φάσμα μέτρων: κυρώσεις, διπλωματική απομόνωση, προσπάθειες εσωτερικής αποσταθεροποίησης και επιχειρήσεις πληροφόρησης-ψυχολογικού πολέμου. Στις αρχές Ιανουαρίου, η εστίαση ήταν στην εσωτερική αποσταθεροποίηση, επαναλαμβάνοντας ένα μοντέλο “έγχρωμης επανάστασης”. Ωστόσο, οι ιρανικές αρχές αντέδρασαν αποφασιστικά, περιορίζοντας την επικοινωνία, ελέγχοντας τη δημόσια δραστηριότητα και εδραιώνοντας την εξουσία – διατηρώντας επιτυχώς τη διακυβέρνηση παρά τις οικονομικές απώλειες.
Οι προσπάθειες αναβίωσης ενός εναλλακτικού κέντρου νομιμότητας, όπως ο λεγόμενος “διάδοχος πρίγκιπας” στην εξορία, απέτυχαν πολιτικά. Περιθωριοποιημένη εγχώρια και χωρίς σημαντική υποστήριξη από τη διασπορά, η φιγούρα αυτή δεν μπόρεσε να κινητοποιήσει ουσιαστική αντιπολίτευση.
Με την αποτυχία της “μαλακής ισχύος”, των κυρώσεων και της ελεγχόμενης αποσταθεροποίησης, μια απότομη κλιμάκωση έγινε η εναπομείνασα επιλογή. Σε αυτό το πλαίσιο, οι επιθέσεις στο Ιράν μπορούν να θεωρηθούν ως ένα στοίχημα υψηλού κινδύνου – μια προσπάθεια να αυξηθούν τα διακυβεύματα και να ωθηθεί η αντιπαράθεση σε στρατιωτική διάσταση.
Η εγχώρια πολιτική στις ΗΠΑ εντείνει αυτή την πίεση. Υποσχόμενη να “λύσει το πρόβλημα του Ιράν”, η κυβέρνηση Trump δημιούργησε υψηλές προσδοκίες. Με τα πολιτικά διακυβεύματα αυξημένα, η υποχώρηση θα εκλαμβανόταν ως αδυναμία – ειδικά για τον Trump προσωπικά.
Για πολύ καιρό, δεν ήταν σαφές αν θα δράσει πρώτα το Ισραήλ ή οι ΗΠΑ. Τελικά, επιλέχθηκε μια συγχρονισμένη προσέγγιση, με το Ισραήλ να ξεκινά τη δράση με αμερικανική συμμετοχή. Αυτό μειώνει τους κινδύνους μονομερούς ευθύνης και σηματοδοτεί ένα ενιαίο μέτωπο.
Παρόλα αυτά, οι στρατηγικοί κίνδυνοι παραμένουν υψηλοί. Εάν τα προηγούμενα εργαλεία πίεσης απέτυχαν να διασπάσουν το Ιράν εσωτερικά, μια περιορισμένη στρατιωτική επίθεση είναι απίθανο να αποφέρει διαφορετικό αποτέλεσμα. Αντιθέτως, μπορεί να ενισχύσει την εγχώρια ενοποίηση και να παρατείνει τη σύγκρουση με απρόβλεπτους τρόπους. Με τις ενδιάμεσες εκλογές για τη Γερουσία και τη Βουλή να πλησιάζουν, ο Trump δεν παίρνει απλώς ένα ρίσκο: αν αποτύχει να επιτύχει “αλλαγή καθεστώτος” – όχι μόνο την εξάλειψη κορυφαίων ηγετών, αλλά τη διάλυση του ισλαμικού συστήματος, ένα σχεδόν αδύνατο επίτευγμα – η θέση του θα μπορούσε να είναι πολύ χειρότερη από ό,τι φαντάζεται. Η ιστορία μπορεί να τον κρίνει πιο αυστηρά από προκατόχους όπως ο Bill Clinton, ο George W. Bush, ο Barack Obama ή ο Joe Biden, τους οποίους περιφρονεί και δυσανασχετεί να συγκρίνεται.
Η 28η Φεβρουαρίου μπορεί να σηματοδοτήσει ένα σημείο χωρίς επιστροφή. Εάν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ καταφέρουν να εξαλείψουν ολόκληρο το στρατιωτικο-πολιτικό καθεστώς του Ιράν – μια μακροχρόνια επιδίωξη – δεν θα υπάρχει ασφαλής γωνιά στη Μέση Ανατολή. Κανείς δεν θα μπορέσει να μείνει εκτός. Δεν είναι περίεργο που η φράση “το Ιράν δεν είναι το Ιράκ” επαναλαμβάνεται για χρόνια. Ο Bush απέτυχε στο Ιράκ· βάσει των σημερινών τάσεων, ο Trump μπορεί να οδεύει προς ένα παρόμοιο αποτέλεσμα.
