Την 21η Φεβρουαρίου, που έχει καθιερωθεί ως Παγκόσμια Ημέρα Μητρικής Γλώσσας, η Al Jazeera ρίχνει φως στις γλώσσες που ομιλούνται περισσότερο παγκοσμίως και σε εκείνες που βρίσκονται στα πρόθυρα της εξαφάνισης.
Σήμερα, περισσότερες από 7.000 γλώσσες ομιλούνται στον κόσμο, αλλά τουλάχιστον 3.000 από αυτές, ποσοστό 40%, θεωρούνται υπό εξαφάνιση.
Η αγγλική γλώσσα κατέχει την πρώτη θέση ως η πιο ευρέως ομιλούμενη, με περίπου 1,5 δισεκατομμύρια χρήστες σε 186 χώρες. Σύμφωνα με το Ethnologue, μια βάση δεδομένων που καταγράφει τις γλώσσες του κόσμου, μόνο δύο στους δέκα ομιλητές της αγγλικής είναι φυσικοί ομιλητές, ενώ οι υπόλοιποι 80% τη χρησιμοποιούν ως δεύτερη, τρίτη ή και ανώτερη γλώσσα.
Στη δεύτερη θέση βρίσκεται η μανδαρινική κινεζική, με σχεδόν 1,2 δισεκατομμύρια ομιλητές. Ωστόσο, αν ληφθούν υπόψη οι φυσικοί ομιλητές, η μανδαρινική είναι η μεγαλύτερη γλώσσα στον κόσμο, γεγονός που οφείλεται στον μεγάλο πληθυσμό της Κίνας. Η ινδική έρχεται τρίτη με 609 εκατομμύρια ομιλητές, ακολουθούμενη από την ισπανική (559 εκατομμύρια) και την αραβική (Standard Arabic) με 335 εκατομμύρια.
Στον κόσμο υπάρχουν 293 γνωστές γραφές – σύνολα γραφικών χαρακτήρων που χρησιμοποιούνται για τη γραφή μιας γλώσσας – σύμφωνα με το “The World’s Writing Systems”. Περισσότερες από 156 γραφές χρησιμοποιούνται ακόμα και σήμερα, ενώ πάνω από 137 ιστορικές γραφές, όπως τα αιγυπτιακά ιερογλυφικά και τα αζτεκικά ιδεογράμματα, έχουν πλέον εγκαταλειφθεί. Η λατινική γραφή, που χρησιμοποιείται για τα αγγλικά, τα γαλλικά, τα ισπανικά, τα γερμανικά και άλλες γλώσσες, χρησιμοποιείται σε τουλάχιστον 305 από τις 7.139 γνωστές ζωντανές ανθρώπινες γλώσσες. Περισσότερο από το 70% του παγκόσμιου πληθυσμού τη χρησιμοποιεί.
Από τις 7.159 γλώσσες που ομιλούνται παγκοσμίως, οι 3.193 (44%) είναι υπό εξαφάνιση, οι 3.479 (49%) είναι σταθερές, και οι 487 (7%) είναι θεσμοθετημένες, δηλαδή χρησιμοποιούνται από κυβερνήσεις, σχολεία και τα μέσα ενημέρωσης. Μια γλώσσα καθίσταται υπό εξαφάνιση όταν οι χρήστες της αρχίζουν να μεταδίδουν μια πιο κυρίαρχη γλώσσα στα παιδιά της κοινότητας. Πολλές χρησιμοποιούνται ως δεύτερες γλώσσες.
Σύμφωνα με το Ethnologue, περίπου 337 γλώσσες θεωρούνται αδρανείς, ενώ 454 έχουν εκλείψει. Οι αδρανείς γλώσσες είναι αυτές που δεν έχουν πλέον ικανούς ομιλητές, αλλά διατηρούν κοινωνικές χρήσεις και αποτελούν μέρος της ταυτότητας μιας εθνοτικής κοινότητας. Οι εξαφανισμένες γλώσσες είναι αυτές που δεν έχουν κανέναν ομιλητή, ούτε κοινωνικές χρήσεις, ούτε ομάδες που να τις διεκδικούν ως μέρος της κληρονομιάς ή της ταυτότητάς τους.
Εντούτοις, 88,1 εκατομμύρια άνθρωποι μιλούν μια γλώσσα υπό εξαφάνιση ως μητρική τους γλώσσα. Συγκεκριμένα, υπάρχουν 1.431 γλώσσες με λιγότερους από 1.000 φυσικούς ομιλητές, 463 με λιγότερους από 100 ομιλητές, και 110 με λιγότερους από 10 ομιλητές.
Μόλις 25 χώρες φιλοξενούν περίπου το 80% των παγκόσμιων γλωσσών που απειλούνται. Η Ωκεανία έχει τις περισσότερες υπό εξαφάνιση γλώσσες, ακολουθούμενη από την Ασία, την Αφρική και την Αμερική.
Στην Αυστραλία, η Yugambeh, μια υπό εξαφάνιση αυτόχθον γλώσσα, ομιλείται από τον λαό Yugambeh, κυρίως στην περιοχή Gold Coast, Scenic Rim και Logan της ανατολικής Αυστραλίας. Τα τελευταία χρόνια, ένα ισχυρό πρόγραμμα αναζωογόνησης υπό την καθοδήγηση της κοινότητας και η χρήση εκπαιδευτικών εφαρμογών έχουν καταστήσει τη γλώσσα πιο προσιτή στις νεότερες γενιές.
Στην Ιαπωνία, η Ainu (Ainu Itak) είναι μια γλώσσα σε κρίσιμη κατάσταση. Σύμφωνα με την UNESCO, δεν μπορεί να συνδεθεί με βεβαιότητα με καμία γλωσσική οικογένεια. Ο ακριβής αριθμός των ομιλητών της Ainu είναι άγνωστος, αν και μια έρευνα του 2006 έδειξε ότι από τους 23.782 Αϊνού, 304 γνώριζαν τη γλώσσα.
Στην Αιθιοπία, η Ongota είναι μια γλώσσα σε κρίσιμη κατάσταση. Ομιλούνταν από μια κοινότητα στην δυτική όχθη του ποταμού Weito, στη νοτιοδυτική Αιθιοπία. Μόνο περίπου 400 μέλη της κοινότητας έχουν απομείνει, με λίγους μόνο πρεσβύτερους να ομιλούν τη γλώσσα.
Στη Βόρεια και Κεντρική Αμερική, σχεδόν όλες οι αυτόχθον γλώσσες είναι υπό εξαφάνιση. Η Louisiana Creole, μια γαλλική κρεολική γλώσσα με αφρικανικές και αυτόχθον επιρροές, είναι μια σοβαρά απειλούμενη γλώσσα στις Ηνωμένες Πολιτείες, με τους περισσότερους ομιλητές να είναι ηλικιωμένοι. Στη Βολιβία, η Leco είναι μια αυτόχθον γλώσσα υπό εξαφάνιση και θεωρείται απομονωμένη γλώσσα – μία που δεν έχει γενετική σχέση με άλλες γλώσσες. Η γλώσσα ομιλείται μόνο από ηλικιωμένους, ενώ ο λαός Leco αριθμεί μόλις περίπου 13.500 άτομα.
Στην Αγγλία, η Cornish (Kernewek), που ομιλούνταν στα νοτιοδυτικά, είχε χαρακτηριστεί ως εξαφανισμένη γλώσσα από την UNESCO, μέχρι που αναβίωσε και το 2010 άλλαξε ο χαρακτηρισμός της σε υπό εξαφάνιση. Ομιλείται ως πρώτη γλώσσα από 563 άτομα, σύμφωνα με την απογραφή του 2021 στην Αγγλία και την Ουαλία.
