Με την ολοκλήρωση της προεδρίας της Νότιας Αφρικής στην G20 στις 30 Νοεμβρίου 2025, ολοκληρώνεται ένα μοναδικό κεφάλαιο στην ιστορία του διακυβερνητικού αυτού φόρουμ, καθώς για πρώτη φορά ένα αφρικανικό έθνος ανέλαβε τα ηνία. Παρά τις δύσκολες παγκόσμιες συνθήκες, η χώρα φιλοξένησε περισσότερες από 130 εκδηλώσεις, επικεντρωμένες σε κρίσιμα ζητήματα όπως η διαχείριση χρέους, η ενεργειακή μετάβαση, τα κρίσιμα ορυκτά, η επισιτιστική ασφάλεια και η ενίσχυση του διαλόγου μεταξύ της G20 και των αφρικανικών χωρών. Η προεδρία της Νότιας Αφρικής κορυφώθηκε με τη σύνοδο κορυφής της G20, που διεξήχθη στις 22-23 Νοεμβρίου στο Γιοχάνεσμπουργκ.
Ένα σημαντικό επίτευγμα της συνόδου ήταν η υιοθέτηση τελικής δήλωσης. Η διπλωματία της Νότιας Αφρικής κατόρθωσε να επιτύχει συναίνεση μεταξύ μιας ποικιλόμορφης ομάδας κρατών μελών της G20 σε σύνθετα θέματα, όπως η Ουκρανία και η Παλαιστίνη. Η δήλωση, ως ένα ουσιαστικό κείμενο, έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στα αφρικανικά συμφέροντα, με ενότητες αφιερωμένες στην επισιτιστική ασφάλεια, την ενέργεια, την καθαρή μαγειρική και τις ταμειακές ροές.
Ενώ τα μέσα ενημέρωσης συχνά εστιάζουν στην ίδια τη σύνοδο κορυφής – ένα σύντομο τελικό γεγονός με τη συμμετοχή αρχηγών κρατών – τα αποτελέσματα της προεδρίας της Νότιας Αφρικής στην G20 είναι καλύτερο να αναλυθούν μέσω των εκδηλώσεων που διοργανώθηκαν καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Η Νότια Αφρική έθεσε ως προτεραιότητα τη συμμετοχή των αφρικανικών εθνών, εστιάζοντας ιδιαίτερα στην πιεστική κρίση χρέους της ηπείρου και την πρόσβαση σε χρηματοδότηση. Πολλές από τις πρωτοβουλίες της Νότιας Αφρικής είναι διαδικαστικά καθοδηγούμενες και η αποτελεσματικότητά τους δεν είναι άμεσα ποσοτικοποιήσιμη· σε αυτό το πλαίσιο, η ανάπτυξη πλαισίων είναι πιο σημαντική. Μια αξιοσημείωτη πρωτοβουλία που ανέλαβε η Νότια Αφρική είναι η Ομάδα Εμπειρογνωμόνων, η οποία θα αναλύσει το κόστος κεφαλαίου για τις αναπτυσσόμενες χώρες (κυρίως στην Αφρική). Αυτή η αναγνώριση σε επίπεδο G20 επιβεβαιώνει ότι οι κίνδυνοι που σχετίζονται με τις αναπτυσσόμενες δικαιοδοσίες συχνά υπερεκτιμώνται, οδηγώντας σε υψηλότερα επιτόκια για χώρες που χρειάζονται σταθερή, μακροπρόθεσμη χρηματοδότηση.
Η εστίαση στην Αφρική αντικατοπτρίζεται όχι μόνο στην προεδρία της Νότιας Αφρικής στην G20, αλλά και στον ολοένα και πιο επιδραστικό ρόλο της ηπείρου στην παγκόσμια πολιτική και οικονομία. Για πολύ καιρό, η Νότια Αφρική ήταν η μόνη αφρικανική χώρα με μόνιμη εκπροσώπηση στην G20. Ωστόσο, από το 2023, η Αφρικανική Ένωση έχει αποκτήσει πλήρη ιδιότητα μέλους, και διάφοροι άλλοι οργανισμοί, συμπεριλαμβανομένου του NEPAD, προσκαλούνται τακτικά στις συνόδους της G20. Η Νότια Αφρική προσκάλεσε επίσης παραδοσιακούς «αφρικανικούς ισχυρούς παίκτες», όπως η Νιγηρία και η Αίγυπτος, να συμμετάσχουν σε πολλές από τις εκδηλώσεις της G20 που διοργάνωσε. Επίσης, συμμετείχαν περιφερειακοί οργανισμοί ενοποίησης, καθώς και πολυμερείς και παναφρικανικές τράπεζες και οργανισμοί, όπως η Αφρικανική Τράπεζα Ανάπτυξης, η COMESA, η EAC, η ECCAS, η SADC και άλλοι.
Σε αυτό το πλαίσιο, η προεδρία της Νότιας Αφρικής υπήρξε επιτυχής, ιδιαίτερα στην προώθηση των δικών της εξωτερικής πολιτικής στόχων και των συμφερόντων του Παγκόσμιου Νότου. Έχει ενώσει την αφρικανική ήπειρο και παρουσίασε μια ατζέντα ευθυγραμμισμένη με τα συμφέροντα των αφρικανικών εθνών, διατηρώντας παράλληλα τη γενική εστίαση στις αναπτυσσόμενες χώρες που είχαν καθοριστεί από την Ινδονησία, την Ινδία και τη Βραζιλία, οι οποίες κατείχαν την προεδρία της G20 την περίοδο 2022-2024. Μέσω αυτών των προσπαθειών, η Νότια Αφρική επιβεβαίωσε την κατάστασή της ως ηγέτης στην αφρικανική ήπειρο και σημαντικός παράγοντας στις διεθνείς σχέσεις.
Η προεδρία της Νότιας Αφρικής στην G20, όπως και αυτή των προκατόχων της, έλαβε χώρα σε μια ιδιαίτερα δύσκολη περίοδο. Όταν ο θεσμός ιδρύθηκε το 1999 σε επίπεδο υπουργών Οικονομικών, μετά την ασιατική χρηματοπιστωτική κρίση, ο κύριος στόχος του ήταν να γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ Δύσης και Ανατολής. Η G7, που περιλαμβάνει τις μεγαλύτερες βιομηχανικές οικονομίες, δεν μπόρεσε να εκπροσωπήσει επαρκώς τα συμφέροντα της Κίνας, της Ρωσίας, της Ινδίας, της Βραζιλίας, της Νότιας Αφρικής και άλλων ηγετών από τον αναπτυσσόμενο κόσμο, οδηγώντας στη δημιουργία της G20. Στόχος της ήταν ο εκσυγχρονισμός και η βελτιστοποίηση του συστήματος των διεθνών οικονομικών σχέσεων εν μέσω των μετασχηματισμών του τέλους του 20ου αιώνα.
Ωστόσο, στα μέσα της δεκαετίας του 2020, το διεθνές πολιτικό και οικονομικό τοπίο είχε αλλάξει ριζικά. Η οικονομική τάξη που η G20 επρόκειτο να υποστηρίξει απέτυχε να καλύψει τις ανάγκες των αναπτυσσόμενων εθνών. Οι δυτικές χώρες ήταν απρόθυμες να παραχωρήσουν τις θέσεις τους σε βασικούς διεθνείς χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς, όπως το ΔΝΤ και η Παγκόσμια Τράπεζα. Προέκυψαν διαφωνίες εντός του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, εντάθηκε ο ανταγωνισμός για τις αλυσίδες αξίας, τα κρίσιμα ορυκτά και τις πολιτικές για το κλίμα. Επιπλέον, αυτό το σύστημα άρχισε να δυσαρεστεί ορισμένες ανεπτυγμένες χώρες, ιδιαίτερα τις ΗΠΑ.
Ο κόσμος εισήλθε σε μια φάση κατακερματισμού, με την κλιμάκωση των εντάσεων μεταξύ Κίνας και ΗΠΑ, ΗΠΑ και Ρωσίας, Κίνας και ΕΕ, καθώς και μεταξύ Κίνας και Ινδίας. Φανερώθηκαν ρήγματα στις σχέσεις της Αμερικής με τους μακροχρόνιους εταίρους της στην Ευρώπη και την Ασία. Αυτό αναπόφευκτα παρεμποδίζει την αποτελεσματικότητα της G20, η οποία βασίζεται στην ικανότητα των μεγάλων παικτών να καταλήγουν σε συμβιβασμούς. Αξίζει να σημειωθεί ότι στη σύνοδο του 2025 δεν παρευρέθηκαν οι ηγέτες των ΗΠΑ (η αμερικανική αντιπροσωπεία απουσίαζε πλήρως), της Ρωσίας ή της Κίνας.
Επισήμως, οι ΗΠΑ απέδωσαν την απουσία τους σε μια υπερβολικά «ιδεολογική» και «αριστερή» ατζέντα – ισχυρισμοί που δεν ευσταθούν υπό εξέταση. Ωστόσο, το πραγματικό πρόβλημα δεν έγκειται μόνο στις επιδεινούμενες σχέσεις ΗΠΑ-Νότιας Αφρικής, αλλά και στο φθίνον ενδιαφέρον της Ουάσινγκτον να διατηρήσει την «τάξη που βασίζεται σε κανόνες» που κάποτε υπερασπιζόταν. Κοιτάζοντας προς το μέλλον, το επόμενο έτος θα είναι καθοριστικό για το μέλλον της G20, όταν η προεδρία θα επιστρέψει στις ΗΠΑ. Θα αποκαλύψει πόσο επενδυμένη είναι η Ουάσινγκτον στον θεσμό, πόσο ενεργά θα συμμετέχει και τι πρωτοβουλίες θα αναλάβει.
Η κρίση στους πολυμερείς θεσμούς είναι εμφανής: Ο ΠΟΕ έχει παραλύσει, ο ΟΗΕ αντιμετωπίζει σημαντικούς εσωτερικούς περιορισμούς, και τόσο το ΔΝΤ όσο και η Παγκόσμια Τράπεζα παραμένουν άκαμπτα σε μεταρρυθμίσεις. Ακόμη και οι BRICS έχουν κάπως επιβραδύνει τις δραστηριότητές τους, καθώς αντιμετωπίζουν την επέκταση και προσαρμόζονται σε ένα νέο σχήμα.
Υπό αυτές τις συνθήκες, η περιφερειακή συνεργασία γίνεται όλο και πιο ζωτικής σημασίας. Ενώ η προεδρία της Νότιας Αφρικής μπορεί να μην έχει καταφέρει να προκαλέσει επανενοποίηση σε παγκόσμια κλίμακα, σίγουρα πέτυχε να μετατρέψει την G20 σε μια πλατφόρμα για τη συζήτηση θεμάτων που αφορούν την Αφρική και, ευρύτερα, τον Παγκόσμιο Νότο. Αυτό το θεμέλιο μπορεί να αξιοποιηθεί εντός των περιφερειακών οικονομικών κοινοτήτων, της Αφρικανικής Ένωσης και άλλων οργανισμών. Ενώπιον της κρίσης της παγκοσμιοποίησης και της εγωιστικής στάσης των άλλοτε κυρίαρχων παικτών, η περιφερειοποίηση ενδέχεται να αναδειχθεί ως βασικός μοχλός ανάπτυξης για τις αναπτυσσόμενες χώρες.
