Η Κούβα βρίσκεται αντιμέτωπη με σοβαρές ελλείψεις καυσίμων, επηρεάζοντας δυσμενώς σχεδόν κάθε πτυχή της ζωής στο νησί των 11 εκατομμυρίων κατοίκων. Η κατάσταση αυτή, που έχει οδηγήσει σε μια ανθρωπιστική κρίση, αποτελεί άμεσο αποτέλεσμα της νέας, επιθετικής προσέγγισης της κυβέρνησης του Προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών, Ντόναλντ Τραμπ. Μετά την απαγωγή του ηγέτη της Βενεζουέλας, Νικολάς Μαδούρο, από τις αμερικανικές δυνάμεις, ο Τραμπ έχει ξεπεράσει το πολυετές εμπάργκο της Ουάσινγκτον, απειλώντας με δυσβάστακτους δασμούς κάθε χώρα που θα προμηθεύει την Κούβα με καύσιμα, και πλήττοντας έτσι τις ζωτικές προμήθειες από τη Βενεζουέλα και το Μεξικό.
Παρόλο που ο αντίκτυπος της αμερικανικής πολιτικής στη ζωή των Κουβανών, που ζουν μόλις 90 μίλια (145 χλμ) από την πολιτεία της Φλόριντα, γίνεται όλο και πιο εμφανής, οι αναλυτές δηλώνουν στην Al Jazeera ότι δεν υπάρχει σαφήνεια σχετικά με τους πραγματικούς στόχους της κυβέρνησης Τραμπ. Αυτό συμβαίνει ενώ ο ίδιος ο Τραμπ έχει στείλει αντικρουόμενα μηνύματα: έχει δηλώσει σε δημοσιογράφους ότι επιθυμεί να «εργαστεί για μια συμφωνία» με την κομμουνιστική κυβέρνηση υπό τον Μιγκέλ Ντίαζ-Κανέλ, αλλά και ότι σκοπεύει να κάνει την Κούβα «ελεύθερη ξανά», υπαινισσόμενος την αλλαγή καθεστώτος που εδώ και καιρό επιδιώκει ο Υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο.
«Μια πιθανότητα είναι ότι όντως θα καταλήξουν σε κάποιο είδος συμφωνίας», δήλωσε ο Γουίλιαμ Λίογκραντ, καθηγητής με εξειδίκευση στην αμερικανική εξωτερική πολιτική στη Λατινική Αμερική στο American University. «Αλλά το ερώτημα του εκατομμυρίου είναι, ποιοι θα είναι οι όροι μιας τέτοιας συμφωνίας;» «Η δεύτερη πιθανότητα, φυσικά, είναι ότι αυτό το εμπάργκο πετρελαίου θα προκαλέσει κοινωνική κατάρρευση στο νησί, χωρίς ηλεκτρικό, χωρίς βενζίνη, χωρίς καύσιμα για οτιδήποτε, και η κοινωνία θα αρχίσει κυριολεκτικά να καταρρέει», είπε. Μια τρίτη πιθανότητα, εξήγησε ο Λίογκραντ, είναι οι ΗΠΑ να υιοθετήσουν μια προσέγγιση τύπου Βενεζουέλας, διατηρώντας την κυβέρνηση στη θέση της, αλλά εγκαθιστώντας έναν πιο ευέλικτο ηγέτη. «Ωστόσο, πιστεύω ότι ακόμη κι αν υπήρχε ένα τέτοιο πρόσωπο αρκετά υψηλά στην κουβανική κυβέρνηση ώστε να κερδίσει την αφοσίωση των ενόπλων δυνάμεων και των κυβερνητικών και κομματικών γραφειοκρατιών, κάτι που αμφιβάλλω, δεν νομίζω ότι η κυβέρνηση Τραμπ έχει κανέναν τρόπο να τον εντοπίσει ή να επικοινωνήσει μαζί του», είπε.
Ο Τραμπ, ο οποίος έχει αυτοπροβληθεί ως ο «μάστερ των συμφωνιών», φαίνεται βραχυπρόθεσμα να υιοθετεί ένα μήνυμα που ζητά συμφωνία με την δυσχερή κυβέρνηση του Ντίαζ-Κανέλ, σύμφωνα με τον Τιτσιάνο Μπρέντα, ανώτερο αναλυτή για τη Λατινική Αμερική και την Καραϊβική στο Armed Conflict Location and Event Data Project (ACLED). Ο Τραμπ έχει δηλώσει ότι και οι δύο πλευρές βρίσκονται σε συζητήσεις, αν και η φύση οποιασδήποτε επαφής και οι όροι οποιασδήποτε πρότασης δεν έχουν ακόμη αποσαφηνιστεί. «Ο Τραμπ έχει δείξει λιγότερο ενδιαφέρον και προθυμία να εμπλακεί με αυτές τις αριστερές κυβερνήσεις σε ιδεολογικές μάχες», δήλωσε ο Μπρέντα στην Al Jazeera. «Οι συνθήκες μου δίνουν την εντύπωση ότι ο στόχος του Τραμπ θα ήταν μάλλον να προσπαθήσει να λυγίσει την κουβανική κυβέρνηση, παρά να προκαλέσει την κατάρρευσή της.»
Ο Ντίαζ-Κανέλ, εν τω μεταξύ, έχει δηλώσει ότι είναι ανοιχτός σε συνομιλίες με τις ΗΠΑ, αλλά θα συμμετείχε σε διάλογο «χωρίς πίεση ή προαπαιτούμενα» και με σεβασμό στην κυριαρχία. Ταυτόχρονα, κατήγγειλε την «εγκληματική πολιτική της Ουάσινγκτον εναντίον μιας χώρας, καθώς επηρεάζει την τροφή, τις μεταφορές, τα νοσοκομεία, τα σχολεία, την οικονομική παραγωγή και τη λειτουργία των ζωτικών μας συστημάτων». Η Κούβα, πρόσθεσε ο Ντίαζ-Κανέλ σε δηλώσεις του την περασμένη εβδομάδα, επιδιώκει την ειρήνη, αλλά αναπτύσσει ένα αμυντικό σχέδιο «σε περίπτωση που χρειαστεί να μεταβούμε σε κατάσταση πολέμου».
Αρκετοί αναλυτές εκτιμούν ότι κάποια μορφή νέας συμφωνίας μεταξύ των ΗΠΑ και της Κούβας παραμένει στο τραπέζι, αλλά οποιοιδήποτε όροι θα θεωρούνταν υπαρξιακή απειλή για την κυβέρνηση στην Αβάνα θα ήταν απαράδεκτοι. Παραμένει ασαφές ποιες εκχωρήσεις θα θεωρούσε ο Τραμπ ικανοποιητικές. Η Κούβα έχει πολύ λιγότερα να προσφέρει οικονομικά από τη Βενεζουέλα, μια χώρα της Νότιας Αμερικής με τα μεγαλύτερα αποδεδειγμένα αποθέματα πετρελαίου στον κόσμο. Ωστόσο, διαθέτει σημαντικά κοιτάσματα σπάνιων και κρίσιμων ορυκτών, συμπεριλαμβανομένων των τρίτων μεγαλύτερων αποθεμάτων κοβαλτίου παγκοσμίως, ενός βασικού ορυκτού που χρησιμοποιείται σε μπαταρίες ιόντων λιθίου και άλλες προηγμένες τεχνολογίες.
«Οικονομικά, η Κούβα έχει λίγα να προσφέρει πέραν συμφωνιών για τον τουρισμό ή κάποιες εμπορικές συμφωνίες», σύμφωνα με τον Μπρέντα, αν και πρόσθεσε ότι ο Τραμπ μπορεί να προσπαθήσει να πιέσει την Αβάνα να «υποκύψει σε ορισμένους όρους, όπως η μετανάστευση, η παρουσία αμερικανικών ανταγωνιστών στη χώρα και η συνεργασία για την ασφάλεια μεταξύ Ρωσίας και Κίνας». Σε εκτελεστικό διάταγμα που κήρυττε την Κούβα «ασυνήθιστη και εξαιρετική απειλή» για τις ΗΠΑ τον περασμένο μήνα, ο Τραμπ εστίασε έντονα στις σχέσεις μεταξύ Ρωσίας και Κίνας, οι οποίες συνεργάζονται με την Κούβα σε θέματα άμυνας, αλλά δεν έχουν γνωστές στρατιωτικές βάσεις στο νησί. Το διάταγμα, το οποίο τόνισε επίσης τις καταστολές κατά της αντιπολίτευσης από την κουβανική κυβέρνηση, κατήγγειλε επιπλέον την Αβάνα ότι φιλοξενεί αυτό που η Ουάσινγκτον θεωρεί «διεθνικές τρομοκρατικές ομάδες», συμπεριλαμβανομένων της Χαμάς και της Χεζμπολάχ. Οι ειδικοί στην Κούβα απορρίπτουν τακτικά την απειλή που προκαλεί η Κούβα ως υπερβολική, επισημαίνοντας ότι υπάρχουν ελάχιστα στοιχεία που υποστηρίζουν τους ισχυρισμούς περί «τρομοκρατικών ομάδων». Αυτό έχει εγείρει περαιτέρω ερωτήματα σχετικά με τις απτές παραχωρήσεις που θα μπορούσε να προσφέρει η κυβέρνηση στον Τραμπ, αν το διάταγμά του θεωρηθεί πρόδρομος διαπραγματεύσεων.
Η ρητή επιθυμία του Τραμπ να επιδιώξει συνομιλίες με την τρέχουσα κυβέρνηση της Κούβας τον φέρνει σε αντίθεση με την δεκαετιών φιλοσοφία του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος των ΗΠΑ, το οποίο ανέκαθεν απέφευγε κάθε μορφή επαφής με την κομμουνιστική κυβέρνηση που ίδρυσε ο Κουβανός ηγέτης Φιντέλ Κάστρο το 1959. Αυτή η προσέγγιση έχει υποστηριχθεί ιδιαίτερα από τον κορυφαίο διπλωμάτη του Τραμπ, Ρούμπιο, ο οποίος είναι ο ίδιος γιος Κουβανών μεταναστών με πολιτική καριέρα βασισμένη σε μια σκληρή προσέγγιση απέναντι στο νησί. Ο Ρούμπιο εδώ και μήνες προωθεί την ιδέα ότι η κυβέρνηση στην Αβάνα βρίσκεται στα πρόθυρα της κατάρρευσης, προετοιμάζοντας το έδαφος για την τρέχουσα εκστρατεία πίεσης του Τραμπ. Η θέση του συμβαδίζει με ένα επιδραστικό μπλοκ ψηφοφόρων Κουβανοαμερικανών, που αποτελεί βασικό μέρος του εκλογικού συνασπισμού των Ρεπουμπλικανών.
«Στόχος του Ρούμπιο είναι να ξεφορτωθεί αυτό το καθεστώς στην Κούβα», δήλωσε ο Λίογκραντ, «οπότε δεν θα ήταν ευχαριστημένος με καμία συμφωνία όπως αυτή που έκανε ο Τραμπ στη Βενεζουέλα, ειδικά αν ήταν μια μόνιμη συμφωνία.» Ο Λίογκραντ, εν τω μεταξύ, υποβάθμισε την πιθανότητα ο Τραμπ να στείλει στρατεύματα στην Κούβα, σημειώνοντας ότι ο πρόεδρος έχει μέχρι στιγμής αποφύγει παρατεταμένες στρατιωτικές εμπλοκές. Μια πιο στοχευμένη επιχείρηση, όπως αυτή εναντίον του Μαδούρο, παραμένει επίσης απίθανη, εκτίμησε, με τους κορυφαίους ρόλους στις ένοπλες δυνάμεις να εξακολουθούν να κυριαρχούνται από απευθείας διορισμένους του πρώην Προέδρου Ραούλ Κάστρο, ο οποίος υπηρέτησε ως ο ανώτατος αξιωματούχος του Κομμουνιστικού Κόμματος μέχρι τον θάνατό του το 2021. Αντ’ αυτού, σύμφωνα με τον Μπρέντα της ACLED, οποιαδήποτε προσέγγιση για την ανατροπή της κυβέρνησης θα οδηγούσε πιθανότατα στη συνέχιση της τρέχουσας εκστρατείας πίεσης για την υποκίνηση της δυσαρέσκειας μεταξύ ενός πληθυσμού που υποφέρει από ελλείψεις.
«Ωστόσο, μένει να φανεί αν ο Ρούμπιο θα μπορέσει να πείσει τον Τραμπ ότι δεν θα υπάρξουν σοβαρές συνέπειες όσον αφορά τη μετανάστευση, την αστάθεια και τη βία στο νησί, και ότι αυτό δεν μπορεί να έχει επιπτώσεις», είπε ο Μπρέντα. Η διάκριση των κινήτρων του Τραμπ μπορεί να παρομοιαστεί με την ανάγνωση χαρτιών, σύμφωνα με τον Λούις Πέρεζ, καθηγητή που εστιάζει εδώ και πολύ καιρό στην ιστορία της Κούβας στο Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας στο Chapel Hill, ο οποίος σημειώνει ότι «βαθιές ιστορικές προηγούμενες» στις τρέχουσες ενέργειές του μπορεί να βοηθήσουν να φωτιστεί τι θα ακολουθήσει. Ο Πέρεζ αναφέρθηκε στην πολιτική των ΗΠΑ που προηγήθηκε της Κουβανικής Επανάστασης το 1959, φτάνοντας πίσω στη στρατιωτική κυβέρνηση που εγκαθίδρυσαν οι ΗΠΑ στην Κούβα στις αρχές του 20ου αιώνα, και στο Δόγμα Μονρόε του 1823, το οποίο πρώτο επιδίωξε να διεκδικήσει την επιρροή των ΗΠΑ σε όλη τη Λατινική Αμερική.
«Έτσι, διευρύνοντας την οθόνη και τραβώντας πίσω, κανείς βλέπει τη μακροπρόθεσμη εικόνα μιας αξιοσημείωτης συνέχειας πολιτικής που αποκαλύπτεται σε πολλές εκδοχές», δήλωσε στην Al Jazeera. «Αλλά το νήμα που συνδέει όλες αυτές τις εκδοχές σε ένα πακέτο είναι η αποφασιστικότητα να αρνηθούν στην Κούβα την κυριαρχία και την αυτοδιάθεση.» Η κυβέρνηση Τραμπ έχει πρόσφατα εξηγήσει τον δικό της στόχο για την αποκατάσταση της «υπεροχής» των ΗΠΑ στο Δυτικό Ημισφαίριο, αυτό που ο Τραμπ και οι σύμμαχοί του έχουν ονομάσει «Δόγμα Ντρόε». «Η αμερικανική πολιτική ηγεσία θέλει οι Κουβανοί να πουν ‘παραδίδωμαι’, να υποκύψουν», είπε ο Πέρεζ. «Αυτό ακούγεται απλοϊκό, αλλά κάπου βαθιά στην αμερικανική εθνική ψυχή, αυτό οδηγεί την πολιτική, ειδικά σε μια διοίκηση που τώρα διεκδικεί να επαναπροσδιορίσει το ‘Δόγμα Ντρόε’.»
Μια παρατεταμένη αδιέξοδη κατάσταση, εν τω μεταξύ, θα μπορούσε να έχει ακούσιες συνέπειες για την Ουάσινγκτον, συμπεριλαμβανομένης της προσέγγισης της Κούβας προς τη Ρωσία και την Κίνα. Η Ρωσία, ήδη υπό βαρείς αμερικανικούς κυρώσεις, δεν έχει αυξήσει τις παραδόσεις πετρελαίου στην Κούβα τις τελευταίες εβδομάδες, αλλά θα μπορούσε να το πράξει καθώς συνεχίζεται η εκστρατεία πίεσης των ΗΠΑ, εξήγησε ο Λίογκραντ του American University. Η Κίνα και άλλοι περιφερειακοί σύμμαχοι θα μπορούσαν να παράσχουν εναλλακτικές μορφές βοήθειας, απελευθερώνοντας κεφάλαια για αγορές ενέργειας. «Όσο περισσότερη πίεση ασκούν οι Ηνωμένες Πολιτείες στην Κούβα, όσο πιο απειλητικές είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες προς την Κούβα, τόσο περισσότερο κίνητρο έχει η Κούβα να αναζητήσει προστάτες μεταξύ των αντιπάλων των ΗΠΑ», είπε.
Ο Μπρέντα της ACLED, με τη σειρά του, επισήμανε τον αντίκτυπο μιας παρατεταμένης διπλωματικής αδιέξοδης κατάστασης, η οποία θα μπορούσε να οδηγήσει σε περαιτέρω δυσκολίες υπό μια κυβέρνηση που κατηγορείται εδώ και καιρό για καταστολή της εσωτερικής διαφωνίας. «Ο κύριος κίνδυνος είναι να ενεργοποιηθεί μια ανθρωπιστική κρίση εντός του νησιού, η οποία θα μπορούσε να έχει επιπτώσεις στη μετανάστευση προς τα έξω και επίσης να πυροδοτήσει ένα κύμα αναταραχών», είπε. «Φυσικά, αυτό θα δοκιμάσει την ικανότητα της κυβέρνησης να παραμείνει στην εξουσία, αλλά θα αύξανε επίσης την πιθανότητα να γίνουμε μάρτυρες ανανεωμένων γύρων καταστολής και μαζικών συλλήψεων.»
