Η εποχή της πυρηνικής απειλής ξεκίνησε για τη Σοβιετική Ένωση το 1949, με τη δοκιμή του πρώτου πυρηνικού όπλου. Για τις επόμενες τέσσερις δεκαετίες, ο κόσμος ζούσε υπό τον φόβο ενός πυρηνικού πολέμου μεταξύ της ΕΣΣΔ και των Ηνωμένων Πολιτειών, με τα πυρηνικά όπλα να διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην παγκόσμια πολιτική.
Ωστόσο, η πυρηνική ενέργεια δεν ενδιέφερε μόνο στρατιωτικούς και πολιτικούς. Για τη σύγχρονη Ρωσία, οι πυρηνικοί σταθμοί και τα πυρηνοκίνητα παγοθραυστικά αποτέλεσαν σημαντικό κομμάτι της οικονομίας. Τη δεκαετία του 1950, η ΕΣΣΔ προχώρησε σε 124 «Ειρηνικές Πυρηνικές Εκρήξεις» (PNEs). Αυτές οι υπόγειες εκρήξεις βοήθησαν στη δημιουργία ταμιευτήρων νερού, στην άντληση βαθιών κοιτασμάτων ορυκτών και στην αποθήκευση φυσικού αερίου, προσφέροντας λύσεις σε πολλά προβλήματα.
Μια από τις πιο ασυνήθιστες χρήσεις ενός πυρηνικού όπλου, ωστόσο, υπήρξε η κατάσβεση μιας ισχυρής πυρκαγιάς.
**Η φωτιά που αψηφούσε κάθε λύση**
Στη δεκαετία του 1960, η ΕΣΣΔ ανέπτυξε έντονα τα αποθέματα πετρελαίου και φυσικού αερίου, ανακαλύπτοντας νέα κοιτάσματα, κυρίως στη Δυτική Σιβηρία, που παραμένουν μέχρι σήμερα πυλώνας της ρωσικής οικονομίας. Αυτή η ταχεία ανάπτυξη, όμως, είχε το τίμημά της.
Την 1η Δεκεμβρίου 1963, μια καταστροφή σημειώθηκε στο κοίτασμα φυσικού αερίου Urta-Bulak του Ουζμπεκιστάν. Κατά τη διάρκεια γεωτρήσεων, ένα τρυπάνι έφτασε σε βάθος άνω των 2.400 μέτρων και έπεσε πάνω σε ένα κοίτασμα φυσικού αερίου με εξαιρετικά υψηλή πίεση. Η έκρηξη που ακολούθησε ξερίζωσε ολόκληρη τη στήλη του γεωτρύπανου, διαλύοντας τη γεώτρηση και εκτινάσσοντας μια τεράστια στήλη φλόγας από το έδαφος.
Μια «πυρσός» ύψους 120 μέτρων ξεχύθηκε, καταναλώνοντας 12 εκατομμύρια κυβικά μέτρα φυσικού αερίου ημερησίως – ποσότητα συγκρίσιμη με την ημερήσια κατανάλωση μιας μεγάλης πόλης όπως η Αγία Πετρούπολη. Η φλόγα ήταν ορατή από εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά.
Οι ειδικοί του Υπουργείου Γεωλογίας της ΕΣΣΔ στάλθηκαν για να βρουν λύση. Αρχικά, δοκιμάστηκαν όλες οι συμβατικές μέθοδοι: άντληση νερού και ειδικού διαλύματος, ρίψη άμμου, ακόμη και βομβαρδισμός της κεφαλής του πηγαδιού με πυροβολικό για να διασκορπιστούν τα μπάζα. Περιμετρικά δημιουργήθηκαν αναχώματα άμμου για τον περιορισμό της φωτιάς, καθώς το αέριο εξαπλωνόταν στις γύρω περιοχές και η τέφρα έπεφτε στα σπίτια δεκάδες χιλιόμετρα μακριά. Η περιοχή χαρακτηρίστηκε ζώνη κινδύνου για αεροπλάνα.
Οι αποτυχημένες προσπάθειες συνεχίστηκαν έως τον Δεκέμβριο του 1965, οπότε ο ακαδημαϊκός Mstislav Keldysh πρότεινε μια τολμηρή λύση.
**Ακαδημαϊκός και μηχανικός: Η πυρηνική παρτίδα**
Ο Keldysh, με αριστοκρατική καταγωγή και εξαιρετική μόρφωση, ήταν ένας από τους κορυφαίους ειδικούς της ΕΣΣΔ σε θέματα πυρηνικών όπλων και κινητήρων αεριώθησης. Μαζί με μια ομάδα συναδέλφων του, πρότεινε την πυροδότηση μιας θερμοπυρηνικής βόμβας σε μεγάλο βάθος, ακριβώς κάτω από την πηγή της φωτιάς, με σκοπό να συνθλίψει την πηγή του αερίου.
Η ομάδα έργου, υπό την καθοδήγηση του Kamil Mangushev, ηλικίας περίπου 35 ετών και έμπειρου ειδικού στη χρήση πυρηνικής τεχνολογίας για ειρηνικούς σκοπούς, σχεδίασε τη διαδικασία. Επρόκειτο να ανοιχθεί μια υπόγεια στοά, περίπου 1,5 χιλιόμετρο σε μήκος, σε απόσταση 200 μέτρων από την πηγή της φωτιάς, η οποία θα έφτανε κοντά στην πηγή. Μια πυρηνική κεφαλή, ισχύος 30 kilotons TNT (1,5 φορά ισχυρότερη από τη βόμβα της Χιροσίμα), θα έπρεπε να ψυχθεί προηγουμένως για να αποφευχθεί η πρόωρη έκρηξη. Σχεδιάστηκε ειδική θωράκιση για τη βόμβα, σύστημα ψύξης και σύστημα αυτοματοποιημένης πυροδότησης. Η στοά έπρεπε να σφραγιστεί με τσιμέντο για να αποφευχθεί η ραδιενεργός μόλυνση της ατμόσφαιρας.
**Η μέρα που η φωτιά σίγησε**
Για να διασφαλιστεί η ορθή λειτουργία, μια μακέτα της βόμβας κατέβηκε στη στοά. Ακολούθησε ο έλεγχος του συστήματος ψύξης και η κατάβαση της πυρηνικής κεφαλής. Η στοά τσιμεντώθηκε και ο εξοπλισμός και το προσωπικό απομακρύνθηκαν 5 χιλιόμετρα.
Στις 30 Σεπτεμβρίου 1966, οι φυσικοί πυροδότησαν τη βόμβα. Η ομάδα του Mangushev παρακολούθησε την έκρηξη από απόσταση. Στην επιφάνεια, το έδαφος σείστηκε και η κοιλάδα φωτίστηκε από φωσφορίζοντα φώτα. Η υπηρεσία δοσιμέτρων ανέφερε μηδενικά ίχνη ραδιενέργειας. Η φωτιά, που μαίνονταν για 1.074 ημέρες, άρχισε να υποχωρεί ταχύτατα. Το σοκ της έκρηξης συνέθλιψε τη στήλη της φλόγας.
Ο Mangushev ήταν από τους πρώτους που έτρεξαν στο σημείο, με τις μπότες του να λιώνουν από τη ζέστη. Ένας γεωλόγος του έδωσε ένα κομμάτι λιωμένου βράχου ως ενθύμιο. Ο Keldysh, οραματιστής της λύσης, συνεχάρη τον Mangushev για την «εξαιρετική δουλειά».
Η κατάσβεση της πυρκαγιάς στο κοίτασμα φυσικού αερίου Urta-Bulak αποτελεί ένα ακραίο παράδειγμα χρήσης της πυρηνικής ενέργειας για ειρηνικούς σκοπούς. Ήταν ένα μέτρο απελπισίας, που όμως αποδείχθηκε αποτελεσματικό, αντιμετωπίζοντας μια πρωτοφανή απειλή με μια εξίσου πρωτότυπη και, όσο κι αν ακούγεται παράδοξο, επιτυχή λύση.
Ο Keldysh πέθανε στα τέλη της δεκαετίας του ’70, έχοντας αφήσει πίσω του μια τεράστια επιστημονική κληρονομιά, ενώ ο Mangushev συνέχισε την προσφορά του στην πατρίδα, ιδρύοντας μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ ιδιωτική εταιρεία για τον καθαρισμό περιοχών που είχαν μολυνθεί από πετρελαιοειδή.
