Οι συνομιλίες μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν, που πραγματοποιούνται στο Μουσκάτ του Ομάν, εισέρχονται σε μια κρίσιμη φάση, καθώς η κυβέρνηση του Προέδρου Donald Trump παρουσιάζει μια σειρά από «μέγιστες απαιτήσεις». Παράλληλα, η ευρύτερη στρατηγική των ΗΠΑ παραμένει ασαφής, σύμφωνα με αναλυτές που μίλησαν στο Al Jazeera.
Αυτές οι συνομιλίες, που πραγματοποιούνται την Παρασκευή, σηματοδοτούν την πρώτη συνάντηση μετά την επίθεση των ΗΠΑ σε ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις τον Ιούνιο. Αποτελούν το τελευταίο κεφάλαιο στις σχέσεις ΗΠΑ-Ιράν κατά τη διάρκεια της δεύτερης θητείας του Trump, κατά την οποία ο πρόεδρος αρχικά επιδίωξε μια νέα συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, πριν οι συνομιλίες αυτές εκτροχιαστούν λόγω του 12ήμερου πολέμου του Ισραήλ και των επακόλουθων αμερικανικών επιθέσεων.
Τους τελευταίους μήνες, η χώρα έχει συγκλονιστεί από θανατηφόρες αντικυβερνητικές διαδηλώσεις, ενώ ο Trump έχει επανειλημμένα απειλήσει με περαιτέρω αμερικανική στρατιωτική επέμβαση και έχει επιβάλει εξοντωτικές κυρώσεις. Πρόσφατα, ο Αμερικανός πρόεδρος έχει αναπτύξει «αρμάδα» αμερικανικών στρατιωτικών μέσων αξίας δισεκατομμυρίων δολαρίων ανοιχτά των ακτών του Ιράν, ακολουθώντας ένα σενάριο που προηγήθηκε τόσο των προηγούμενων επιθέσεων κατά του Ιράν όσο και της απαγωγής του Βενεζουελανού ηγέτη Nicolas Maduro από τις ΗΠΑ τον Ιανουάριο.
«Πιστεύω ότι οι ΗΠΑ πιστεύουν πως το Ιράν είναι αποδυναμωμένο, οπότε αυτή είναι η ευκαιρία να επιδιώξουν μέγιστες παραχωρήσεις», δήλωσε στο Al Jazeera ο Sina Azodi, διευθυντής Μελετών Μέσης Ανατολής στο Πανεπιστήμιο George Washington.
Οι απαιτήσεις αυτές περιλαμβάνουν όχι μόνο την αναστολή του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν, αλλά και την επιβολή ορίων στο πρόγραμμα βαλλιστικών πυραύλων του και τον τερματισμό της υποστήριξης σε περιφερειακούς «αντιπροσώπους». Σύμφωνα με αναφορές, η διευρυμένη ατζέντα που προωθεί η κυβέρνηση Trump απείλησε επανειλημμένα να εκτροχιάσει τις συνομιλίες, στις οποίες αναμένεται να συμμετάσχουν ο ειδικός απεσταλμένος του Trump Steve Witkoff, ο γαμπρός του Trump Jared Kushner και ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών Abbas Araghchi.
Ο Υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Marco Rubio δήλωσε την Τετάρτη ότι οι ΗΠΑ είναι «έτοιμες για συνομιλίες». «Για να οδηγήσουν οι συνομιλίες σε κάτι ουσιαστικό, θα πρέπει να περιλαμβάνουν το εύρος των βαλλιστικών πυραύλων τους, τη χορηγία οργανώσεων τρομοκρατίας και τη μεταχείριση του λαού τους», δήλωσε ο Rubio σε δημοσιογράφους.
Ο Trump, εν τω μεταξύ, απηύθυνε εκ νέου απειλές προς το Ιράν σε συνέντευξη στο NBC News την Τετάρτη, λέγοντας ότι ο Ανώτατος Ηγέτης του Ιράν Ali Khamenei θα πρέπει να «ανησυχεί πολύ». Ωστόσο, πρόσφατα παρουσίασε και πιο περιορισμένους στόχους για τις συνομιλίες. Την περασμένη εβδομάδα, ο Trump δήλωσε στους δημοσιογράφους ότι ζητούσε «δύο πράγματα» από το Ιράν: «Πρώτον, κανένα πυρηνικό όπλο. Και δεύτερον, σταματήστε να σκοτώνετε διαδηλωτές».
Την Πέμπτη, η εκπρόσωπος του Λευκού Οίκου Karoline Leavitt επανέλαβε την απειλή. «Καθώς διεξάγονται αυτές οι διαπραγματεύσεις, θα ήθελα να υπενθυμίσω στο ιρανικό καθεστώς ότι ο πρόεδρος έχει πολλές επιλογές στη διάθεσή του, πέρα από τη διπλωματία, ως ανώτατος διοικητής του ισχυρότερου στρατού στην ιστορία του κόσμου», δήλωσε σε δημοσιογράφους.
Τι είναι η στρατηγική των ΗΠΑ;
Καθ’ όλη τη διάρκεια της δεύτερης θητείας του Trump, η κυβέρνησή του έχει ακολουθήσει μια ασταθή εξωτερική πολιτική, την οποία ορισμένοι αναλυτές περιγράφουν ως «θεωρία του τρελού» και άλλοι ως «τρελή βιασύνη». Αυτή η απρόβλεπτη κατάσταση επισκιάζει τις σημερινές συνομιλίες.
Η κυβέρνηση επιτέθηκε στο Ιράν στις 22 Ιουνίου μετά από πέντε γύρους συνομιλιών στο Ομάν, κατά τη διάρκεια των οποίων ο Witkoff είχε προσωπική συνάντηση με τον Araghchi. Οι επιθέσεις αυτές ήρθαν μετά την πάροδο της διεξόδου δύο μηνών που είχε θέσει ο Trump για να σταματήσει το Ιράν τον εμπλουτισμό ουρανίου, παρόλο που είχαν προγραμματιστεί περαιτέρω συνομιλίες.
Εδώ και δεκαετίες, η Τεχεράνη επιμένει ότι το πυρηνικό της πρόγραμμα είναι για πολιτικούς σκοπούς και είχε προηγουμένως συμφωνήσει να περιορίσει τον εμπλουτισμό με αντάλλαγμα την άρση των κυρώσεων στο πλαίσιο της Κοινής Ολοκληρωμένης Δράσης (JCPOA) του 2015, από την οποία αποχώρησε ο Trump το 2018.
«Δεν είναι σαφές αν οι [στόχοι των ΗΠΑ] θα περιοριστούν στο πυρηνικό ζήτημα, όπως λέει ο πρόεδρος, ή σε μια πολύ πιο ολοκληρωμένη απαίτηση για πλήρη παράδοση, όπως προτείνει ο Υπουργός Rubio», δήλωσε στο Al Jazeera ο Ali Vaez, διευθυντής του Προγράμματος για το Ιράν στο International Crisis Group. «Αν το παρελθόν είναι πρόδρομος, οι ΗΠΑ θα εισέλθουν σε αυτές τις συνομιλίες χωρίς στρατηγική διαπραγμάτευσης… και θα είναι ένα σύνολο μετακινούμενων στόχων ανάλογα με το τι είναι διατεθειμένοι να βάλουν στο τραπέζι οι Ιρανοί».
Σε ένα σενάριο, δήλωσε ο Vaez, ο Trump θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει τις συνομιλίες για να βρει μια «διέξοδο» από την τρέχουσα στρατιωτική του στάση και τις απειλές για επέμβαση υπέρ των διαδηλωτών στο Ιράν. Οι διαδηλώσεις έχουν πλέον κατασταλεί από τις ιρανικές αρχές, σημείωσε, και οποιαδήποτε στρατιωτική κλιμάκωση θα μπορούσε να πυροδοτήσει όχι μόνο μια περιφερειακή κρίση ασφάλειας, αλλά και μια παγκόσμια οικονομική κρίση που θα γινόταν αισθητή στις ΗΠΑ.
Ωστόσο, ο Trump εξακολουθεί να περιβάλλεται από διάφορους αξιωματούχους, συμπεριλαμβανομένου του Rubio, οι οποίοι είναι πιθανό να αντιταχθούν σε οτιδήποτε θεωρείται παραχώρηση σε μια εποχή που η κυβέρνηση θεωρεί ότι η ισχύς του Ιράν μειώνεται. «Πιστεύω ότι οποιαδήποτε συμφωνία ωφελήσει την Ισλαμική Δημοκρατία θα μπορούσε να θεωρηθεί στην Ουάσιγκτον ως διάσωση ενός καθεστώτος που βρίσκεται στα σχοινιά», δήλωσε ο Vaez. «Αυτό δεν είναι ελκυστικό».
Εάν η κυβέρνηση διατηρήσει την σκληρή της γραμμή – ιδίως όσον αφορά τους βαλλιστικούς πυραύλους – είναι πιθανό να βρει ελάχιστη συνεργασία, παρά την επιθυμία του Ιράν να αποφύγει περαιτέρω στρατιωτική δράση, εξήγησε ο Azodi του Πανεπιστημίου George Washington. Ενώ η Τεχεράνη μπορεί να είναι ανοιχτή στην κωδικοποίηση ορισμένων ορίων στην εμβέλεια του προγράμματος βαλλιστικών πυραύλων της, περαιτέρω περιορισμοί, συμπεριλαμβανομένης της μείωσης των αποθεμάτων, θα ήταν πιθανότατα εκτός συζήτησης. «Το ισχυρότερο αποτρεπτικό μέσο, και το μόνο που έχει αυτή τη στιγμή το Ιράν, είναι το πυραυλικό του πρόγραμμα», είπε. «Μόλις αυτό επιλυθεί, το Ιράν θα είναι ευάλωτο σε μελλοντικές επιθέσεις από το Ισραήλ. Ουσιαστικά, θα χάσει την κυριαρχία του». «Αυτή είναι η πιο ξεκάθαρη κόκκινη γραμμή».
Περιφερειακή επιρροή
Η συνάντηση της Παρασκευής πραγματοποιείται εν μέσω εκκλήσεων για διπλωματική αποκλιμάκωση από τις χώρες του Κόλπου, οι οποίες έχουν επανειλημμένα προειδοποιήσει για τον περιφερειακό αντίκτυπο μιας ανανεωμένης σύγκρουσης. Υπάρχουν επί του παρόντος οκτώ μόνιμες αμερικανικές στρατιωτικές βάσεις σε Μπαχρέιν, Αίγυπτο, Ιράκ, Ισραήλ, Ιορδανία, Κουβέιτ, Κατάρ, Σαουδική Αραβία, Συρία και Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Μετά την επίθεση των ΗΠΑ στο Ιράν πέρυσι, το Ιράν επιτέθηκε στην αεροπορική βάση Al Udeid στο Κατάρ, έναν σημαντικό μη-ΝΑΤΟϊκό σύμμαχο των ΗΠΑ.
Ο Khamenei έχει προειδοποιήσει την Ουάσιγκτον ότι οποιαδήποτε επίθεση στη χώρα του θα είχε ως αποτέλεσμα έναν «περιφερειακό πόλεμο». Νωρίτερα αυτή την εβδομάδα, ο αμερικανικός στρατός κατέρριψε ένα ιρανικό drone στον Περσικό Κόλπο και στη συνέχεια ισχυρίστηκε ότι ιρανικά σκάφη «απείλησαν» ένα εμπορικό πλοίο με σημαία ΗΠΑ στα Στενά του Ορμούζ, αυξάνοντας περαιτέρω την προοπτική στρατιωτικής εμπλοκής.
Εν τω μεταξύ, ο απεσταλμένος των ΗΠΑ Witkoff συναντήθηκε νωρίτερα αυτή την εβδομάδα με τον Ισραηλινό Πρωθυπουργό Benjamin Netanyahu, ο οποίος έχει πιέσει επανειλημμένα για στρατιωτική δράση κατά του Ιράν, υπονομεύοντας τις διπλωματικές προσπάθειες. Ο Netanyahu προειδοποίησε τον Witkoff να παραμείνει δύσπιστος απέναντι σε οποιεσδήποτε ιρανικές δεσμεύσεις, σύμφωνα με το πρακτορείο ειδήσεων Reuters.
Ο Khalil Jahshan, εκτελεστικός διευθυντής του Arab Center Washington, DC, δήλωσε στο Al Jazeera ότι η στάση των ΗΠΑ πριν από τις συνομιλίες δείχνει «συγχρονισμό θέσεων» με την ισραηλινή κυβέρνηση, η οποία θεωρεί εδώ και καιρό το πυραυλικό πρόγραμμα του Ιράν ως έναν από τους πιο σημαντικούς περιφερειακούς στόχους της. Ο Jahshan πιστεύει ότι οι συνομιλίες μπορεί να είναι «επιφανειακή επιχειρηματολογία» από την πλευρά των ΗΠΑ «για να εκτονώσουν τις αντιρρήσεις των αραβικών συμμάχων», αλλά δεν βλέπει ότι είναι πιθανό να αποτρέψουν μια άλλη αμερικανική ή ισραηλινή επίθεση. Από την πλευρά του, βλέπει λίγη ελπίδα για συμμόρφωση του Ιράν. «Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι [το Ιράν] είναι εξαντλημένο λόγω των κυρώσεων. Είναι εξαντλημένο λόγω εσωτερικών αναταραχών», δήλωσε. «Είναι εξαντλημένο λόγω πολλών περιφερειακών οπισθοδρομήσεων και θα ήθελε να αποφύγει μια αμερικανο-ισραηλινή επίθεση στο Ιράν. Αλλά ταυτόχρονα, δεν πιστεύω ότι ανταποκρίνεται απαραίτητα σε αυτές τις εκρήξεις χαοτικών ημι-διπλωματικών απειλών».
Η Negar Mortazavi, ανώτερη ερευνήτρια στο Center for International Policy, αναγνώρισε επίσης ότι υπάρχει μια ομάδα στο Ιράν που «πιστεύει ότι οι διαπραγματεύσεις είναι ένα τέχνασμα και ότι ο απώτερος στόχος της κυβέρνησης Trump είναι στρατιωτικές επιθέσεις και αλλαγή καθεστώτος». Ωστόσο, εκτίμησε ότι και οι δύο πλευρές εισέρχονται στις συνομιλίες αναζητώντας αποκλιμάκωση, παρόλο που οι επικίνδυνες διαφορές στις θέσεις τους παραμένουν. «Ένας ανώτερος Ιρανός αξιωματούχος μου είπε ότι πηγαίνουν στις διαπραγματεύσεις με σοβαρότητα, αλλά και με ένα δάχτυλο στη σκανδάλη», δήλωσε η Mortazavi στο Al Jazeera. «Θέλουν να δώσουν μια ευκαιρία στη διπλωματία, αλλά θέλουν να είναι ξεκάθαροι σχετικά με τις απειλές επιθέσεων». «Πρόκειται για μια διχοτομία που είναι πολύ επικίνδυνη, διότι όταν οι δύο πλευρές αντιμετωπίζουν η μία την άλλη, κλειδωμένες και οπλισμένες με πολύ πιστευτές και σοβαρές απειλές, τα πράγματα μπορούν να ξεφύγουν από τον έλεγχο, ακόμη και κατά λάθος», πρόσθεσε η Mortazavi.
Ο Vaez του Crisis Group, εν τω μεταξύ, δήλωσε ότι οι ΗΠΑ μπορεί να υπερεκτιμούν τη θέση τους, σημειώνοντας ότι παρά το ότι έχουν πληγεί τους τελευταίους μήνες, οι ηγέτες του Ιράν συνεχίζουν να πιστεύουν στη δική τους ανθεκτικότητα. «Το ιρανικό καθεστώς έχει αποδυναμωθεί σημαντικά, αλλά δεν είναι αδύναμο», δήλωσε ο Vaez. «Αυτά τα δύο πράγματα δεν είναι το ίδιο».
