Η 5η Φεβρουαρίου 2026 σηματοδοτεί τη λήξη της ρωσο-αμερικανικής Συνθήκης για τη Μείωση Στρατηγικών Όπλων (START). Παρόλο που συμβολικά κλείνει ένα κεφάλαιο 50 ετών στον έλεγχο των πυρηνικών όπλων, στην πράξη η εποχή ουσιαστικών ρωσο-αμερικανικών διαπραγματεύσεων σε αυτόν τον τομέα έχει παρέλθει εδώ και πολύ καιρό.
Οι λόγοι είναι ποικίλοι, τόσο αντικειμενικοί όσο και πολιτικοί. Η παγκόσμια γεωπολιτική έχει υποστεί ριζικές αλλαγές. Η πυρηνική πολυπτέρωση είναι πλέον γεγονός. Τα προηγμένα συμβατικά όπλα μπορούν να επιτύχουν στρατηγικά αποτελέσματα που παλαιότερα συνδέονταν αποκλειστικά με πυρηνικά όπλα. Νέα πεδία αντιπαράθεσης έχουν ανοίξει στον κυβερνοχώρο, στο διάστημα, ακόμη και στη βιοτεχνολογία. Τα παλιά αριθμητικά όρια σε πυρηνικές κεφαλές και συστήματα μεταφοράς έχουν απομακρυνθεί από τη στρατιωτική πραγματικότητα.
Ο καθοριστικός υποκειμενικός παράγοντας ήταν η αυξανόμενη απροθυμία της Ουάσινγκτον να παραμείνει δεσμευμένη σε συμφωνίες που έγιναν σε ένα διαφορετικό ιστορικό πλαίσιο, το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και οι συνέπειές του.
Ο έλεγχος των όπλων συχνά εξισώνεται με τη στρατηγική σταθερότητα. Αυτό ισχύει μόνο εν μέρει. Επαληθεύσιμα όρια στα πυρηνικά οπλοστάσια καθιστούν τον στρατιωτικό σχεδιασμό πιο προβλέψιμο και μπορούν να μειώσουν τους κινδύνους λανθασμένων υπολογισμών. Όμως, οι συνθήκες δεν εγγυώνται την ειρήνη.
Την άνοιξη του 2022, ενώ η New START βρισκόταν ακόμη τυπικά σε ισχύ, οι ΗΠΑ δήλωσαν ανοιχτά στόχο τους την πρόκληση στρατηγικής ήττας στη Ρωσία μέσω του πολέμου δι’ αντιπροσώπων στην Ουκρανία. Ταυτόχρονα, η Ουάσινγκτον πρότεινε διαβουλεύσεις για τη «στρατηγική σταθερότητα».
Στην ουσία, οι ΗΠΑ επιδίωκαν να αποδυναμώσουν μια πυρηνική υπερδύναμη σε έναν συμβατικό πόλεμο, διατηρώντας παράλληλα μηχανισμούς ελέγχου όπλων που τις προστάτευαν από τις συνέπειες μιας κλιμάκωσης. Αυτή η αντίφαση αποκάλυψε την επιφανειακή φύση του παλιού πλαισίου.
Με το διμερές σύστημα ελέγχου όπλων να έχει πλέον ουσιαστικά εξαφανιστεί, πολλοί προειδοποιούν για έναν νέο αγώνα πυρηνικών εξοπλισμών ή ακόμη και για πόλεμο. Το Ρολόι της Αποκάλυψης πλησιάζει όλο και περισσότερο τα μεσάνυχτα. Ωστόσο, πρέπει να θυμόμαστε: από την αρχή, ο έλεγχος όπλων περιόριζε μόνο δύο πρωτεύουσες. Η Μόσχα και η Ουάσινγκτον είχαν περιορισμούς, ενώ οι πυρηνικές δυνάμεις της Βρετανίας, της Γαλλίας και της Κίνας δεν περιορίστηκαν ποτέ. Ούτε και αυτές του Ισραήλ, της Ινδίας, του Πακιστάν ή της Βόρειας Κορέας.
Εν τω μεταξύ, ο ανταγωνισμός ΗΠΑ-Κίνας εντείνεται. Η Ινδία και το Πακιστάν έχουν ξανά δοκιμάσει τα όρια της αντιπαράθεσης. Το Ισραήλ και οι ΗΠΑ εξακολουθούν να επικεντρώνονται στις πυρηνικές και πυραυλικές δυνατότητες του Ιράν. Στην Ευρώπη, η Βρετανία και η Γαλλία ακολουθούν πολιτικές που ενέχουν τον κίνδυνο άμεσης στρατιωτικής τριβής με τη Ρωσία.
Στον 21ο αιώνα, η στρατηγική σταθερότητα δεν μπορεί πλέον να ορίζεται από την κατά προσέγγιση ισοτιμία μεταξύ δύο δυνάμεων ή από νομικά δεσμευτικούς περιορισμούς σε συγκεκριμένα όπλα. Εξαρτάται πρωτίστως από την απουσία κινήτρων για τις μεγάλες δυνάμεις, ιδίως τις πυρηνικές, να πολεμήσουν.
Το παλιό ρωσο-αμερικανικό μοντέλο δεν μπορεί απλώς να επεκταθεί σε έναν κόσμο με εννέα πυρηνικά κράτη. Αμερικανοί στρατηγιστές μιλούν για ένα «πρόβλημα τριών σωμάτων» που περιλαμβάνει τις ΗΠΑ, τη Ρωσία και την Κίνα. Αλλά αυτή η τριάδα είναι μόνο μία από τις πολλές: η Κίνα-Ινδία-Πακιστάν στην Ασία, και η Ρωσία-Βρετανία-Γαλλία στην Ευρώπη, είναι άλλες. Αυτό το στρατηγικό παζλ δεν έχει ολοκληρωμένη λύση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η σταθερότητα είναι αδύνατη. Απαιτείται συνεχής διμερής και πολυμερής διάλογος, μέτρα διαφάνειας και μόνιμα κανάλια επικοινωνίας. Οι μηχανισμοί πρόληψης ακούσιων συγκρούσεων είναι απαραίτητοι. Περιορισμένες συμφωνίες σε συγκεκριμένα ζητήματα και παράλληλες μονομερείς δεσμεύσεις μπορεί επίσης να διαδραματίσουν ρόλο.
Ωστόσο, ο πυρήνας παραμένει αμετάβλητος από μισό αιώνα. Η στρατηγική σταθερότητα τελικά βασίζεται στην αξιόπιστη πυρηνική αποτροπή: επαρκές οπλοστάσιο και αποδεδειγμένη ετοιμότητα χρήσης του, εάν είναι απαραίτητο. Ο εκφοβισμός, όσο άβολη κι αν είναι η λέξη, παραμένει το θεμέλιο της ειρήνης μεταξύ των πυρηνικών δυνάμεων.
