Η παρουσία του Donald Trump στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός εστίαζε σε ένα μήνυμα: να δείξει στους πλούσιους και ισχυρούς ποιος είναι το αφεντικό. Όπως δήλωσε ο υπουργός Εμπορίου των ΗΠΑ, “Με τον Πρόεδρο Τραμπ, ο καπιταλισμός έχει νέο σερίφη στην πόλη”.
Στην προετοιμασία για τη σύνοδο, ο Trump κλιμάκωσε τις απειλές κατά της Γροιλανδίας, εξαναγκάζοντας τους δυτικούς ηγέτες να αναγνωρίσουν ότι πίσω από την επιθετική ρητορική, ο Trump μπορεί να είναι σοβαρός στην ανατροπή του κόσμου τους. Αυτές οι ενέργειες, σε συνδυασμό με την εισβολή στη Βενεζουέλα και τους συνεχιζόμενους εμπορικούς πολέμους, υποδηλώνουν ένα αναδυόμενο μοντέλο καπιταλισμού, βασισμένο λιγότερο σε κανόνες αγοράς και περισσότερο σε άμεσο κρατικό εξαναγκασμό και γεωπολιτικό ανταγωνισμό.
Ο πρωθυπουργός του Καναδά, Mark Carney, το διατύπωσε εύγλωττα, λέγοντας ότι ο Trump αντιπροσωπεύει “μια ρήξη, όχι μια μετάβαση”. Ενώ οι διεθνείς κανόνες παρουσιάζουν υποκρισία και διπλά μέτρα, η αμερικανοκρατούμενη οικονομία είχε προσφέρει μια μορφή σταθερότητας σε χώρες όπως ο Καναδάς. Ωστόσο, “αυτή η συμφωνία δεν λειτουργεί πλέον”.
Ο Carney έχει δίκιο. Ο Trump ηγείται μιας προσπάθειας για μετασχηματισμό της διεθνούς τάξης, αλλάζοντας και τον τρόπο λειτουργίας του καπιταλισμού.
Για δεκαετίες, ζήσαμε υπό έναν νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό. Θεωρητικά, βασιζόταν στην ελεύθερη αγορά, αλλά στην πραγματικότητα, ήταν ένα εξαιρετικά μονοπωλιακό σύστημα, όπου οι αποφάσεις λαμβάνονταν από μια όλο και πιο συγκεντρωμένη ομάδα επιχειρηματιών και πλούσιων επενδυτών. Ένα τέτοιο σύστημα οδήγησε σε πρωτοφανή επίπεδα ανισότητας, περιβαλλοντική καταστροφή και διάβρωση της δημοκρατίας.
Έχουμε βρεθεί ξανά σε παρόμοια θέση. Στα τέλη του 19ου αιώνα, μια παγκοσμιοποιημένη οικονομία “ελεύθερης αγοράς” δημιούργησε επίσης τεράστια ανισότητα, κυριαρχούμενη από τους “βαρόνους” βιομηχάνους και χρηματοδότες. Καθώς αυτές οι επιχειρηματικές αυτοκρατορίες συνεργάζονταν με τα κράτη για να επεκτείνουν τις αγορές τους παγκοσμίως, ο πόλεμος γινόταν αναπόφευκτος.
Σε ορισμένες χώρες, φασιστές ηγέτες ανήλθαν στην εξουσία, εκκαθαρίζοντας τη δημοκρατική αντιπολίτευση για τους επιχειρηματικούς τιτάνες, συνενώνοντάς τους σε ένα επιθετικό εθνικιστικό έργο, χρησιμοποιώντας την πλήρη δύναμη του κράτους για να προωθήσουν τα εταιρικά κέρδη και να ενσωματώσουν αυτή την κερδοφορία σε ένα παγκόσμιο εγχείρημα κυριαρχίας. Κατά πολλούς τρόπους, ο φασισμός ήταν η υπέρτατη έκφραση της μονοπωλιακής ισχύος. Οι φασιστικές οικονομίες χαρακτηρίζονταν από τη σύντηξη κρατικής εξουσίας με εταιρικά μονοπώλια, την κινητοποίηση της βιομηχανίας για εθνικιστική επέκταση και την καταστολή της δημοκρατικής οικονομικής εποπτείας.
Ο Trump αντιπροσωπεύει κάτι παρόμοιο. Θα χρησιμοποιήσει οικονομικό ή στρατιωτικό πόλεμο για να επιτύχει τους σκοπούς του και χρησιμοποιεί ρητά την κρατική εξουσία για να πλουτίσει τις μεγαλύτερες εταιρείες στην ιστορία, ενισχύοντας τις κρατικές επιδοτήσεις και την δημόσια προστασία σε πρωτοφανή επίπεδα.
Ωστόσο, ο Trump δεν ελέγχεται από επιχειρηματίες· αντίθετα, θέλει να αλλάξει τον τρόπο που λειτουργούν. Συχνά συγκρούεται με τους “woke” εταιρικούς γραφειοκράτες, εκφοβίζοντάς τους για να ενσωματωθούν στο πολιτικό του έργο, όπως ακριβώς έκαναν οι φασίστες ηγέτες πριν από εκατό χρόνια.
Εξ ου και το ενδιαφέρον του Trump για παρέμβαση σε χώρες με τρόπους που πολλοί στον επιχειρηματικό κόσμο βρίσκουν ακατανόητους. Ο Trump δήλωσε ότι η εισβολή στη Βενεζουέλα αφορούσε το πετρέλαιο. Ωστόσο, πολλές εταιρείες πετρελαίου φαίνονται απρόθυμες να επενδύσουν. Η πρέσβειρα των ΗΠΑ στα Ηνωμένα Έθνη δήλωσε ότι το ενδιαφέρον του για τη Γροιλανδία αφορά τον έλεγχο των κρίσιμων ορυκτών που απαιτούνται για την κατασκευή στρατιωτικών και άλλων προϊόντων υψηλής τεχνολογίας. Όμως, η εξόρυξή τους φαίνεται πολύ δύσκολη για πολλούς στον επιχειρηματικό κόσμο.
Κάποιοι υποστηρίζουν ότι ο Trump ενδιαφέρεται απλώς για τον πλουτισμό των κερδοσκόπων γύρω του. Και σίγουρα υπάρχει κάτι από αυτό – αρκεί να κοιτάξει κανείς τα hedge funds που φέρονται να αποκόμισαν τεράστια κέρδη καθώς ο Trump απειλούσε με παρέμβαση στη Βενεζουέλα. Αλλά υπάρχει και κάτι βαθύτερο. Ο Trump βλέπει τον κόσμο ως πεδίο αντιπαλότητας μεγάλων δυνάμεων, όπου η Κίνα είναι ο κύριος ανταγωνιστής της Αμερικής, αλλά και η Ευρώπη πρέπει να γνωρίζει τη θέση της. Για να διατηρηθεί η αμερικανική κυριαρχία, ο έλεγχος των πόρων είναι ζωτικής σημασίας, ακόμη και εκείνων που βρίσκονται βαθιά θαμμένοι κάτω από το έδαφος, πόσο μάλλον επειδή κάποιος άλλος μπορεί να τους αρπάξει.
Το σχέδιο του Trump – αν και υπόκειται σε αλλαγές, και εφαρμόζεται με βαθιά ασταθή, μερικές φορές αντιφατική τρόπο – είναι για έναν κόσμο όπου το διεθνές δίκαιο αντικαθίσταται πλήρως από τον νόμο του ισχυρότερου. Αυτό, με τη σειρά του, είναι μια αντίδραση στις μη βιώσιμες δυναμικές της παγκόσμιας οικονομίας. Ως εκ τούτου, είναι πιθανό να επιβιώσει του Trump. Έτσι, δεν μπορούμε να περιμένουμε μια εκλογή να μας σώσει. Αν θέλουμε να νικήσουμε την πολιτική του Trump, πρέπει να τον αντιμετωπίσουμε.
Ο Carney υπέδειξε κάτι παρόμοιο στο Νταβός, προτείνοντας έναν νέο συνασπισμό “μεσαίων δυνάμεων” για να αντικατασταθεί η εξάρτηση από τις ΗΠΑ. Αυτό είναι αναμφίβολα σημαντικό, αλλά είναι μόνο μέρος της λύσης. Το όραμα του Carney για αυτόν τον εναλλακτικό συνασπισμό επικεντρώνεται στην υπογραφή ακόμη περισσότερων απορρυθμιστικών συμφωνιών ελεύθερου εμπορίου, αντικαθιστώντας μια μορφή παγκοσμιοποίησης με άλλη.
Είναι καιρός οι δυτικοί ηγέτες να μάθουν ότι δεν μπορείς να νικήσεις τις φασιστικές οικονομίες με τον νεοφιλελευθερισμό. Χρειαζόμαστε μια πραγματικά δημοκρατική μορφή οικονομίας. Αυτό σημαίνει οικοδόμηση συστημάτων όπου οι δημόσιες επενδύσεις, η δημοκρατική λογοδοσία και η οικονομική κυριαρχία προηγούνται της εταιρικής συγκέντρωσης και του κερδοσκοπικού χρηματοοικονομικού συστήματος. Και αυτό είναι εφικτό, διότι αντιδρώντας στον Trump και σπάζοντας την αμερικανική εξάρτηση, οι χώρες μπορούν να αρχίσουν να ξαναγράφουν τους κανόνες της οικονομίας.
Η αντίδραση κατά του Trump δεν πρέπει να θεωρείται απλώς μέσω της κλιμάκωσης των δασμών. Ο περιορισμός της πρόσβασης αμερικανικών εταιρειών σε συμβάσεις προμηθειών, η άρνηση συνεργασίας σε κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας και η ρύθμιση του χρηματοοικονομικού και τεχνολογικού τομέα θα βλάψουν τους φίλους του Trump, ενώ παράλληλα θα βοηθήσουν τις χώρες μας να αναπτύξουν κυρίαρχες οικονομικές πολιτικές που μπορούν να επικεντρωθούν στις ανάγκες των απλών πολιτών. Αξιοσημείωτο είναι ότι τέτοιες πολιτικές έχουν τεθεί ρητά στο τραπέζι συζητήσεων σχετικά με την λεγόμενη “εμπορική βόμβα” της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που απειλήθηκε πάνω από τη Γροιλανδία.
Αυτό θα αντιπροσώπευε την αρχή κάτι πραγματικά διαφορετικού. Η άνοδος του Trump είναι τρομακτική, αλλά παρουσιάζει μια ευκαιρία, η οποία θα έπρεπε να είχε αξιοποιηθεί εδώ και πολύ καιρό, για να κινηθούμε προς μια πιο δημοκρατική οικονομία, να σταματήσουμε και να αντιστρέψουμε την ανισότητα, να αποκαταστήσουμε το περιβάλλον μας. Η πολιτική του Trump δεν είναι μια ανωμαλία, αλλά σύμπτωμα βαθιών αποτυχιών στο παγκόσμιο οικονομικό σύστημα. Και αυτός ο δρόμος είναι ο μόνος τρόπος για να αποτραπεί ο φασισμός, διότι τα οικονομικά συστήματα που συγκεντρώνουν δύναμη και πλούτο αναπόφευκτα δημιουργούν γόνιμο έδαφος για αυταρχική διακυβέρνηση.
