Η Βρετανία ετοιμάζεται να παρουσιάσει τον ετήσιο προϋπολογισμό της την Τετάρτη, σε ένα σκηνικό επισφαλών δημόσιων οικονομικών και ευρείας δημόσιας δυσαρέσκειας προς το κυβερνών Εργατικό Κόμμα. Η καγκελάριος του Υπουργείου Οικονομικών, Ρέιτσελ Ριβς, αντιμετωπίζει το δυσβάσταχτο έργο της αποκατάστασης της υγείας των δημοσίων οικονομικών, τηρώντας παράλληλα μια σειρά από δεσμεύσεις που της αφήνουν ελάχιστα περιθώρια ελιγμών όσον αφορά φόρους και δαπάνες.

Οι οικονομολόγοι εκτιμούν ότι η Ριβς θα έχει ελάχιστη επιλογή παρά να συμβιβαστεί με τα σχέδιά της, καθώς έρχεται αντιμέτωπη με αυτό που ένα κορυφαίο think tank έχει ονομάσει «ανυπέρβλητο τριλήμμα».

Γιατί αυτός ο προϋπολογισμός είναι τόσο δύσκολος για την κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου;
Το Ηνωμένο Βασίλειο παλεύει εδώ και χρόνια με την ασθενή οικονομική ανάπτυξη, τον υψηλό πληθωρισμό και το ταχέως αυξανόμενο εθνικό χρέος. Μετά τη Γερμανία, το Ηνωμένο Βασίλειο είχε την ασθενέστερη οικονομική επίδοση μεταξύ των χωρών της G7 στην μετα-COVID εποχή. Το ΑΕΠ αυξήθηκε μόλις 1,7% από το τελευταίο τρίμηνο του 2019 έως το πρώτο τρίμηνο του 2024, σε σύγκριση με 8,7% στις ΗΠΑ, 5,1% στον Καναδά και 4,6% στην Ιταλία, σύμφωνα με κυβερνητικά στοιχεία.

Ενώ το Εργατικό Κόμμα υποσχέθηκε να αναβιώσει την οικονομία κατά την εκλογή του με συντριπτική νίκη τον Ιούλιο του περασμένου έτους, οι οικονομικές συνθήκες παραμένουν δύσκολες. Παρόλο που η οικονομία είχε μια ισχυρή έναρξη για το 2025 – θέτοντας το Ηνωμένο Βασίλειο σε τροχιά να είναι ο καλύτερος ερμηνευτής της G7 μετά τις ΗΠΑ – η ανάπτυξη επιβραδύνθηκε σε ένα πενιχρό 0,1% το τρίμηνο που έληξε τον Σεπτέμβριο.

Ταυτόχρονα, το κόστος δανεισμού του Ηνωμένου Βασιλείου έχει εκτοξευθεί, με το επιτόκιο των μακροπρόθεσμων κρατικών ομολόγων τον Σεπτέμβριο να φτάνει στο υψηλότερο επίπεδο σχεδόν 30 ετών. Μόνο τον Οκτώβριο, η κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου δανείστηκε 17,4 δισεκατομμύρια λίρες για να καλύψει το κενό μεταξύ των φορολογικών εσόδων και των δαπανών.

Η Ριβς, του οποίου το Εργατικό Κόμμα κατήγγειλε τις περικοπές δαπανών μετά από χρόνια πολιτικών λιτότητας υπό τους Συντηρητικούς, έχει κάνει ακόμη πιο δύσκολο το έργο της σύνταξης του προϋπολογισμού της με μια σειρά από αυτοεπιβαλλόμενες δεσμεύσεις. Οι «δημοσιονομικοί κανόνες» της Ριβς ορίζουν ότι το Υπουργείο Οικονομικών πρέπει να εξισορροπεί τις τρέχουσες δαπάνες και να μειώνει το εθνικό χρέος έως το 2029-30 – όλα αυτά χωρίς να αυξάνει τον φόρο εισοδήματος, τον ΦΠΑ ή τις εισφορές κοινωνικής ασφάλισης.

Η Ριβς αύξησε τους φόρους κατά περίπου 40 δισεκατομμύρια λίρες (52,6 δισ. δολάρια) στον περσινό προϋπολογισμό – τη μεγαλύτερη αύξηση μέτρων είσπραξης εσόδων εδώ και δεκαετίες – σε αυτό που χαρακτήρισε ως εφάπαξ δόση πόνου, απαραίτητη για να τεθούν τα οικονομικά της κυβέρνησης σε ισορροπία. Παρά τις αυξήσεις φόρων, η Ριβς βρέθηκε για άλλη μια φορά αντιμέτωπη με μια μεγάλη υστέρηση μεταξύ δαπανών και εσόδων εν μέσω της αυξανόμενης δαπάνης για δανεισμό της κυβέρνησης.

Το Εθνικό Ινστιτούτο Οικονομικής και Κοινωνικής Έρευνας (National Institute of Economic and Social Research), ένα από τα κορυφαία think tanks του Ηνωμένου Βασιλείου, εκτίμησε νωρίτερα φέτος ότι η Ριβς θα χρειαζόταν άλλα 41,2 δισεκατομμύρια λίρες για να επιτύχει τους στόχους της – αφήνοντάς την με το «ανυπέρβλητο τριλήμμα» των υψηλότερων φόρων, μειωμένων δαπανών ή τροποποιημένων δημοσιονομικών κανόνων. Άλλες εκτιμήσεις, συμπεριλαμβανομένων πιο πρόσφατων αξιολογήσεων που βασίζονται σε βελτιωμένα οικονομικά δεδομένα, έχουν τοποθετήσει το δημοσιονομικό «μαύρο κουτί» πιο κοντά στα 20 δισεκατομμύρια λίρες (26,3 δισ. δολάρια).

«Πιστεύω ότι είναι ένας ιδιαίτερα δύσκολος προϋπολογισμός, καθώς η κυβέρνηση βρίσκεται παγιδευμένη ανάμεσα στις δεσμεύσεις της να αποφύγει βαθιές περικοπές στις δημόσιες υπηρεσίες, να μην αυξήσει τους φόρους για τους εργαζομένους, και στους αυτοεπιβαλλόμενους δημοσιονομικούς κανόνες και μια νευρική αγορά ομολόγων», δήλωσε στην Al Jazeera ο Jasper Kenter, καθηγητής οικονομικών στο Πανεπιστήμιο Aberystwyth στην Ουαλία. «Επιπλέον, υποφέρουν από μεγάλες “κληρονομιές” από την προηγούμενη κυβέρνηση, η οποία εφάρμοσε σημαντικές μειώσεις φόρων στην εθνική ασφάλιση λίγο πριν αποχωρήσει, ως μια αποτυχημένη εκλογική κίνηση.»

Μετά την υπαναχώρηση από την αύξηση του φόρου εισοδήματος που θα παραβίαζε τη δέσμευση του Εργατικού Κόμματος στο μανιφέστο του, η Ριβς αναμένεται να ανακοινώσει άλλα μέτρα είσπραξης εσόδων, συμπεριλαμβανομένου ενός φόρου σε ακίνητα αξίας άνω των 2 εκατομμυρίων λιρών (2,6 εκατ. δολαρίων) και παγώματος των προσαρμογών στα όρια του φόρου εισοδήματος.

Στην περίοδο που προηγήθηκε του προϋπολογισμού, η θέση του Εργατικού Κόμματος στις δημοσκοπήσεις έχει πέσει κατακόρυφα, μένοντας πολύ πίσω από το δεξιό λαϊκιστικό Reform UK.

Ο Κώστας Μηλάς, καθηγητής οικονομικών στο Πανεπιστήμιο του Λίβερπουλ, δήλωσε ότι η Ριβς έχει επιδεινώσει τις οικονομικές δυσκολίες του Ηνωμένου Βασιλείου με αντικρουόμενα μηνύματα στην περίοδο που προηγήθηκε του προϋπολογισμού. «Οι επενδυτές απρόθυμοι να επενδύσουν στην οικονομία μέχρι να δουν ποια οικονομικά μέτρα θα εφαρμόσει πραγματικά», δήλωσε ο Μηλάς στην Al Jazeera. «Οι καταναλωτές ανησυχούν επίσης και επομένως διστάζουν να καταναλώσουν και να ξοδέψουν, τουλάχιστον μέχρι να δουν τι επιπλέον φόρους θα αντιμετωπίσουν.»

Γιατί η οικονομία του Ηνωμένου Βασιλείου δυσκολεύεται τα τελευταία χρόνια;
Ορισμένες από τις δυσκολίες του Ηνωμένου Βασιλείου πηγάζουν από παράγοντες που μοιράζονται σχεδόν όλες οι ανεπτυγμένες οικονομίες, ιδίως οι μειούμενες γεννήσεις και οι αυξανόμενοι λογαριασμοί κοινωνικής πρόνοιας. Ωστόσο, περισσότερο από πολλούς ομολόγους του, το Ηνωμένο Βασίλειο αντιμετωπίζει ένα μακροχρόνιο πρόβλημα με τη χαμηλή αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας.

Το 2023, η παραγωγικότητα της εργασίας του Ηνωμένου Βασιλείου (ΑΕΠ ανά ώρα εργασίας) το τοποθέτησε τέταρτο μεταξύ των χωρών της G7. Ωστόσο, η αύξηση της παραγωγικότητας στο Ηνωμένο Βασίλειο έχει υστερήσει σε σχέση με τους ομολόγους του τις τελευταίες δεκαετίες. Το ΑΕΠ ανά ώρα εργασίας στο Ηνωμένο Βασίλειο αυξήθηκε μόνο περίπου 6% από το 2007 έως το 2022, σύμφωνα με στοιχεία του ΟΟΣΑ, σε σύγκριση με 17% στις Ηνωμένες Πολιτείες, 12% στην Ιαπωνία και 11% στη Γερμανία.

Οι οικονομολόγοι έχουν αποδώσει το χάσμα παραγωγικότητας σε χρόνια χρόνιας υποεπένδυσης που προέκυψε από τις πολιτικές λιτότητας που εισήχθησαν μετά την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2007-08. Σύμφωνα με ανάλυση της PwC επί των στοιχείων της Παγκόσμιας Τράπεζας, οι επενδυτικές δαπάνες του Ηνωμένου Βασιλείου από το 2017 έως το 2021 ισοδυναμούσαν με το 18% του ΑΕΠ, σε σύγκριση με 25% του ΑΕΠ στην Ιαπωνία, 23% στη Γαλλία και 21% στις ΗΠΑ.

Το Brexit έχει κατηγορηθεί ευρέως ότι επιδείνωσε την τάση μετά την χρηματοπιστωτική κρίση. Το Γραφείο Ευθύνης Προϋπολογισμού του Ηνωμένου Βασιλείου (UK’s Office for Budget Responsibility) έχει εκτιμήσει ότι η αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ένωση θα μειώσει τη μακροπρόθεσμη παραγωγικότητα κατά 4%.

Ο Jonathan Daniel Portes, οικονομολόγος στο King’s College London, δήλωσε ότι το Ηνωμένο Βασίλειο χρειάζεται να αντιμετωπίσει μακροπρόθεσμα διαρθρωτικά προβλήματα, συμπεριλαμβανομένης της ανάληψης «φορολογικής μεταρρύθμισης που ευνοεί την ανάπτυξη» και της «αντιστροφής των αντι-αναπτυξιακών πολιτικών για τη μετανάστευση και τα πανεπιστήμια». «Περιμένω σημαντικές αυξήσεις φόρων αλλά καμία μεγάλη φορολογική μεταρρύθμιση. Δεν νομίζω ότι θα κάνει τεράστια διαφορά», δήλωσε ο Portes στην Al Jazeera, περιγράφοντας τις προσδοκίες του για τον προϋπολογισμό.

Ο Michael Ben-Gad, καθηγητής οικονομικών στο City St George’s, University of London, δήλωσε ότι το Ηνωμένο Βασίλειο θα μπορούσε να επωφεληθεί από πειραματισμούς με το φορολογικό σύστημα, αλλά δεν θα μπορέσει να αποφύγει μεταρρυθμίσεις στο κράτος πρόνοιας μακροπρόθεσμα. «Τα ασφαλιστικά συνταξιοδοτικά συστήματα pay-as-you-go σχεδιάστηκαν για έναν αυξανόμενο πληθυσμό ή τουλάχιστον έναν σταθερό», δήλωσε ο Ben-Gad στην Al Jazeera. «Κανείς δεν προέβλεψε ούτε τη γονιμότητα κάτω του αντικαταστατικού επιπέδου ούτε την παράταση της ζωής κατά την εισαγωγή των σύγχρονων κρατών πρόνοιας.»