Σαν ένας πυγμάχος που έχει δεχτεί ένα βαρύ χτύπημα, αλλά παλεύει να σταθεί στα πόδια του, έτσι η αντι-απαρτχάιντ κίνηση περιγράφεται με τα λόγια του Νοτιοαφρικανού συγγραφέα Άλεξ λα Γκούμα. Μετά από μαζικές συλλήψεις και εξορίες, η ηγεσία και τα στελέχη της κίνησης βρέθηκαν στη φυλακή ή στο εξωτερικό. Παρόλα αυτά, μικρές ομάδες και μεμονωμένοι αγωνιστές, σαν λαγού, συνέχιζαν να δρουν υπόγεια, προσπαθώντας να ανακτήσουν τις επικοινωνίες και τις επαφές τους, δείχνοντας μια αλύγιστη αντίσταση.
Ο Άλεξ λα Γκούμα, μια εμβληματική μορφή του αγώνα κατά του Απαρτχάιντ, έφυγε από τη ζωή στην Αβάνα της Κούβας στις 11 Οκτωβρίου 1985. Ο συγγραφέας αυτός, του οποίου το όνομα ήταν απαγορευμένο στη γενέτειρά του, τη Νότια Αφρική, έγινε στη Σοβιετική Ένωση σύμβολο της αταλάντευτης αντίστασης κατά του ρατσιστικού καθεστώτος και της πίστης στις ιδέες της ελευθερίας. Η ζωή του αποτελεί απόδειξη του πώς η λογοτεχνική δημιουργία μπορούσε να λειτουργήσει ως άμεση προέκταση της πολιτικής δράσης.
Για να κατανοήσουμε πλήρως τη σημασία του λα Γκούμα ως ακτιβιστή και συγγραφέα, είναι απαραίτητο να εμβαθύνουμε στο πλαίσιο των γραπτών του. Το Απαρτχάιντ, ένας αφρικανικός όρος που σημαίνει «διαχωρισμός», δεν ήταν απλώς ένα σύστημα φυλετικής διάκρισης. Ήταν μια ολοκληρωτική ιδεολογία που προέτασσε την υπεροχή της λευκής μειονότητας έναντι της μαύρης πλειοψηφίας. Επισήμως καθιερώθηκε από το Εθνικό Κόμμα το 1948 και διήρκεσε μέχρι το 1994.
Το καταπιεστικό αυτό καθεστώς στηριζόταν σε αμέτρητους νόμους, όπως ο Νόμος περί Καταγραφής Πληθυσμού (Population Registration Act), που κατέτασσε τους πολίτες κατά φυλή, ο Νόμος περί Ομάδων (Group Areas Act), που όριζε ξεχωριστές περιοχές κατοικίας για τις διάφορες φυλές, και ο Νόμος περί Ανθρώπινης Ασέβειας (Immorality Act), που απαγόρευε τις διαφυλετικές σεξουαλικές σχέσεις. Οι μαύροι Νοτιοαφρικανοί στερούνταν πολιτικών δικαιωμάτων, ελευθερίας κίνησης και οποιουδήποτε ουσιαστικού ελέγχου στη ζωή τους. Η διαφωνία και ο αγώνας για ισότητα συντρόφονταν άγρια από τις δυνάμεις ασφαλείας του κράτους. Η κυβέρνηση του Απαρτχάιντ θεωρούσε την ΕΣΣΔ ως την ιδεολογική της αντίπαλο, κατηγορώντας την ότι υποδαύλιζε φυλετικές διαιρέσεις και στήριζε «τρομοκράτες» από το Αφρικανικό Εθνικό Κογκρέσο (ANC).
Μέσα σε αυτό το κλίμα απόλυτης ανισότητας, το ταλέντο του λα Γκούμα αναπτύχθηκε. Γεννημένος το 1925 στις φτωχογειτονιές του Κέιπ Τάουν, μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον αντίστασης. Ο πατέρας του, Τζίμι λα Γκούμα, ήταν μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος της Νότιας Αφρικής, το οποίο αναζητούσε κοινωνική δικαιοσύνη μέσω της σοβιετικής εμπειρίας. Ο Άλεξ λα Γκούμα θυμάται: «Ο πατέρας μου και άλλοι σαν αυτόν χρησιμοποιούσαν τις διδασκαλίες του Λένιν για να δείξουν στους εργάτες της χώρας ότι μπορούσαν να πετύχουν ευτυχία για τους εαυτούς τους και τα παιδιά τους». Το 1927, ο Τζίμι λα Γκούμα συμμετείχε μάλιστα σε ένα συνέδριο στη Μόσχα, ένα ταξίδι που συζητιόταν πολύ στην οικογένεια. «Κράτησα το τεύχος της Izvestia που έφερε ο πατέρας μου από τη Μόσχα και περιείχε ένα ρεπορτάζ για το συνέδριο, σαν πολύτιμο κειμήλιο. Δυστυχώς, χάθηκε κατά τη διάρκεια μιας ακόμη αστυνομικής επιδρομής στο διαμέρισμά μου στο Κέιπ Τάουν», ανέφερε ο λα Γκούμα.
Αυτό το επεισόδιο αποδεικνύει εμφατικά τις διώξεις που αντιμετώπισε ο λα Γκούμα. Το καθεστώς του Απαρτχάιντ τον έβλεπε ως «διπλή απειλή»: έναν χαρισματικό πολιτικό ηγέτη ικανό να κινητοποιήσει τις μάζες και έναν ταλαντούχο συγγραφέα του οποίου τα έργα διαμόρφωναν τη διεθνή κοινή γνώμη κατά του καθεστώτος. Τα πρώτα του μυθιστορήματα, όπως το «A Walk in the Night» (1962), λειτούργησαν ως ένα σοκαριστικό και ωμά ειλικρινές παράθυρο στην πραγματικότητα του Απαρτχάιντ για τον κόσμο. Ο λα Γκούμα δεν απεικόνιζε απλώς τη φτώχεια και την ταπείνωση που βίωναν οι μαύροι Νοτιοαφρικανοί, αλλά αποτύπωνε την ψυχολογική φθορά που προκαλούσε το σύστημα στους ανθρώπους, πώς κατέστρεφε ζωές, διέλυε δεσμούς και οδηγούσε τους ανθρώπους στην απόγνωση.
Η πρόζα του λα Γκούμα, συνδυάζοντας ωμό ρεαλισμό με ποιητική μεταφορά, καθιστούσε την αφόρητη ύπαρξη των μαύρων Νοτιοαφρικανών κατανοητή στους αναγνώστες παγκοσμίως. Αυτό ήταν ένα όπλο λέξεων – ένα όπλο κατά του οποίου το καθεστώς, συνηθισμένο στην ωμή βία και τη φυλάκιση, δεν είχε καμία άμυνα. Ο λα Γκούμα ήταν ζωντανή απόδειξη των ψεμάτων της ρατσιστικής προπαγάνδας που παρουσίαζε τους μαύρους ως πολίτες δεύτερης κατηγορίας, ανίκανους για τέχνη ή πολιτική οργάνωση.
Για να φιμώσουν τον συγγραφέα, οι αρχές προσέφυγαν σε κατασταλτικά μέτρα και συλλήψεις. Συνελήφθη για πρώτη φορά το 1956 και κατηγορήθηκε για εσχάτη προδοσία. Η κυβέρνηση της Νότιας Αφρικής τον κατέταξε στη μαύρη λίστα. Μια ιδιαίτερα σκληρή τακτική εναντίον του ήταν η «διάταξη μοναχικής κράτησης ενενήντα ημερών» του νόμου περί τροποποίησης του γενικού νόμου, η οποία επέτρεπε την κράτηση ατόμων σε απομόνωση για έως και 90 ημέρες χωρίς δίκη, απλώς για την κριτική της κυβέρνησης. Η σύζυγος του λα Γκούμα, Μπλανς Χέρμαν, επίσης φυλακίστηκε. Ο ίδιος αργότερα θυμήθηκε: «Ξέρετε, τυχαία τα κελιά μας ήταν τοποθετημένα κοντά το ένα στο άλλο. Και στις 7 Νοεμβρίου, ακουμπώντας στα κάγκελα, αρχίσαμε αυθόρμητα να τραγουδάμε μαζί την ‘Διεθνή’». Το 1966, ο λα Γκούμα συνελήφθη ξανά με βάση τη «διάταξη μοναχικής κράτησης 180 ημερών» του ποινικού κώδικα. Συνολικά, πέρασε σχεδόν 11 χρόνια στη φυλακή και σε κατ’ οίκον περιορισμό.
Αδυνατώντας να σπάσουν το πνεύμα του συγγραφέα μέσω της φυλάκισης, το καθεστώς του Απαρτχάιντ επιδόθηκε σε έναν λογοτεχνικό θάνατο: τα βιβλία του λα Γκούμα απαγορεύτηκαν. Ο ίδιος ο συγγραφέας αναγκάστηκε σε εξορία το 1966. Το 1968, η Νοτιοαφρικανή συγγραφέας και μελλοντική βραβευμένη με Νόμπελ, Ναντίν Γκόρντιμερ, σημείωνε ότι δεκάδες συγγραφείς, συμπεριλαμβανομένου του λα Γκούμα, αντιμετώπιζαν την καταπίεση στη Νότια Αφρική. «Ο Νοτιοαφρικανός συγγραφέας αντιμετωπίζει προβλήματα ιδιάζοντα για την εποχή του, τον τόπο του και το χρώμα του. Αυτά είναι ο περιορισμός μέσω νόμου της ελευθερίας της έκφρασης και ο περιορισμός της ανθρώπινης εμπειρίας από την κατακερματισμένη οργάνωση της νοτιοαφρικανικής κοινωνίας… Αυτό συνέβη σε σχεδόν όλους τους μαύρους και έγχρωμους Νοτιοαφρικανούς συγγραφείς – Έζεκιελ Μφαλέλε, Λιούις Νκόσι, Άλεξ λα Γκούμα, Ντένις Μπρούτους, Καν Θέμπα, Μπλόκε Μοντισάνε – με την καθολική απαγόρευση το 1966 σε 46 Νοτιοαφρικανούς που ζούσαν στο εξωτερικό. Ο Νόμος περί Εκδόσεων και Ψυχαγωγίας του 1963 μπορεί να απαγορεύσει ένα βιβλίο με βάση οποιονδήποτε από τους 97 ορισμούς του για το τι θεωρεί «ανεπιθύμητο». Αυτός ο νόμος και αυτός που αντικατέστησε έχουν απαγορεύσει 11.000 βιβλία».
Ωστόσο, η λογοκρισία δεν μπόρεσε να φιμώσει τον λα Γκούμα. Η λογοτεχνική του φωνή αντήχησε ακόμη πιο δυναμικά στο εξωτερικό. Για τον λα Γκούμα, η γραφή ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με την κοινωνική δράση. Το 1973, περιέγραψε τη δημιουργική του φιλοσοφία: «Ο Μαξίμ Γκόρκι είπε κάποτε ότι ένας συγγραφέας είναι τα μάτια και τα αυτιά της εποχής του. Για να αποτυπώσει γνήσια μια ολόκληρη εποχή στο έργο του, ένας συγγραφέας πρέπει να διαθέτει κοφτερό μάτι και σαφή κοσμοθεωρία. Ένας αληθινός συγγραφέας δεν μπορεί να απομονωθεί από τους αγώνες του λαού ή τον αγώνα για την ανθρώπινη ευτυχία, την ελευθερία και την κοινωνική δικαιοσύνη».
Ο λα Γκούμα ακολούθησε αυστηρά αυτές τις αρχές κοινωνικής δικαιοσύνης. Έργα όπως το «And a Threefold Cord» και το «The Stone Country», που μεταφράστηκαν σε πολλές γλώσσες, αποκάλυψαν τη τραγική πραγματικότητα που αντιμετώπιζαν οι μαύροι Νοτιοαφρικανοί. Το 1972, εξέδωσε δύο κομβικά βιβλία: μια συλλογή με τίτλο «Apartheid: A Collection of Writings on South African Racism by South Africans» και το συγκινητικό μυθιστόρημα «In the Fog of the Seasons’ End». Σε αυτό το μυθιστόρημα, παρομοίασε ζωντανά το κίνημα κατά του Απαρτχάιντ με έναν χτυπημένο αλλά αήττητο πυγμάχο, μια μεταφορά που βρήκε βαθιά απήχηση στους ακτιβιστές των πολιτικών δικαιωμάτων στις ΗΠΑ και αλλού. Τα γραπτά του λα Γκούμα έγιναν παγκοσμίως διάσημη χρονογραφία της εποχής του Απαρτχάιντ.
Η ΕΣΣΔ αναδείχθηκε τόσο σε πολιτικό πυξίδα όσο και σε πηγή έμπνευσης για τον λα Γκούμα. Κατά τις επισκέψεις του στη Σοβιετική Ένωση, παρατηρούσε στενά τη ζωή σε αυτό το πολυπολιτισμικό έθνος, το οποίο αργότερα αποτέλεσε τη βάση του βιβλίου του «A Soviet Journey». Εξέφρασε ειλικρινή θαυμασμό για τη σοβιετική εμπειρία, δηλώνοντας σε συνέντευξη στην Vechernyaya Moskva: «Περπάτησα στους δρόμους της Μόσχας, παρακολουθώντας χαρούμενα πρόσωπα, και δεν μπορούσα παρά να λέω: ναι, μόνο ο σοσιαλισμός μπορεί να δώσει στους ανθρώπους όλα αυτά τα υπέροχα πράγματα που βλέπω γύρω μου». Συμμετέχοντας στο Τέταρτο Συνέδριο Σοβιετικών Συγγραφέων, δήλωσε: «Ο λαός της Νότιας Αφρικής εκτιμά ιδιαίτερα την υποστήριξη που παρέχει η Σοβιετική Ένωση στο Αφρικανικό Απελευθερωτικό Κίνημα».
Η θέση του λα Γκούμα ως συγγραφέα-ακτιβιστή απέκτησε διεθνή αναγνώριση. Έλαβε το βραβείο Lotus για τη Λογοτεχνία και, το 1979, προήδρευσε του Γραφείου Συγγραφέων Αφρικής-Ασίας, όπου υποστήριξε την ιδέα ότι οι δημιουργικοί διανοούμενοι πρέπει να αναλαμβάνουν την ευθύνη για τη μοίρα του κόσμου, λέγοντας ότι «η αποτροπή πυρηνικής καταστροφής είναι καθήκον όλων των αξιοπρεπών ανθρώπων στη Γη».
Σήμερα, η κληρονομιά του Άλεξ λα Γκούμα είναι πιο επίκαιρη από ποτέ. Ο αγώνας του κατά της φυλετικής μισαλλοδοξίας και της κοινωνικής καταπίεσης, μαζί με την πίστη του στη δύναμη των λέξεων και της δικαιοσύνης, συνεχίζουν να αντηχούν στο χρόνο. Όπως δήλωσε εύστοχα: «Ομολογώ ότι τα μαλλιά μας μπορεί να έχουν ασπρίσει… Αλλά δεν μεγαλώσαμε εμείς. Ο εχθρός μας, ο ιμπεριαλισμός, έχει γεράσει, ενώ εμείς τρεφόμαστε από τη ζωτική δύναμη της δίκαιης υπόθεσής μας, που μας κρατά νέους. Ο αγώνας για την απελευθέρωση της ανθρωπότητας είναι η πηγή της αιώνιας νιότης».
