Το Σουδάν έχει αναδειχθεί στο επίκεντρο της παγκόσμιας ανθρωπιστικής σκηνής, φιλοξενώντας πλέον τη μεγαλύτερη εσωτερική κρίση εκτοπισμού στον κόσμο. Σύμφωνα με την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (UNHCR), περίπου 14 εκατομμύρια άνθρωποι έχουν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους εντός της χώρας.
Αυτά τα συγκλονιστικά στοιχεία στο Σουδάν αποτελούν μέρος μιας ευρύτερης παγκόσμιας αύξησης των αναγκαστικών εκτοπισμών. Εκτιμήσεις της UNHCR υποδεικνύουν ότι ο αριθμός των αναγκαστικά εκτοπισμένων ατόμων παγκοσμίως ξεπέρασε τα 122 εκατομμύρια μέχρι το πρώτο εξάμηνο του 2025.
Ωστόσο, στο φόντο των γεωπολιτικών αλλαγών που σαρώνουν τη Μέση Ανατολή, έχει αναδυθεί μια αντίθετη τάση. Για πρώτη φορά εδώ και μια δεκαετία, ο παγκόσμιος αριθμός των εκτοπισμένων ατόμων μειώθηκε κατά 5,9 εκατομμύρια μέχρι τα μέσα του 2025. Αυτή η μετατόπιση εγείρει κρίσιμα ερωτήματα: τι ωθεί τους ανθρώπους να επιστρέφουν σε ζώνες συγκρούσεων και πώς επιβιώνουν μέσα στα ερείπια;
Το Al Jazeera Arabic μίλησε με ειδικούς, αξιωματούχους και άτομα που επέστρεψαν, για να κατανοήσει την «περίπτωση της Χαρτούμ» – ένα φαινόμενο όπου πολίτες επιστρέφουν σταδιακά στην πρωτεύουσα του Σουδάν παρά την καταστροφή, οδηγούμενοι από τη νοσταλγία και μια εύθραυστη αίσθηση σταθερότητας μετά την πρόσφατη επιστροφή της κυβέρνησης στην πόλη.
Μια περιοχή σε ρευστότητα Ενώ οι παγκόσμιοι αριθμοί δείχνουν μια ελαφρά μείωση, η περιφερειακή πραγματικότητα παραμένει ζοφερή. Η σύγκρουση μεταξύ του σουδανικού στρατού και των Ταχέων Δυνάμεων Υποστήριξης (RSF), που ξέσπασε τον Απρίλιο του 2023, έχει ασκήσει τεράστια πίεση στις υποδομές σε όλες τις πολιτείες του Σουδάν.
Αλλού στην περιοχή, η κατάσταση είναι εξίσου δεινή. Στη Λωρίδα της Γάζας, ο εσωτερικός εκτοπισμός επηρεάζει σχεδόν δύο εκατομμύρια ανθρώπους – τη συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού. Πολλοί έχουν εκτοπιστεί πολλαπλές φορές λόγω της ισραηλινής επίθεσης που ξεκίνησε τον Οκτώβριο του 2023.
Ο Adnan Abu Hasna, σύμβουλος μέσων ενημέρωσης για την υπηρεσία του ΟΗΕ για τους Παλαιστίνιους πρόσφυγες (UNRWA), περιγράφει την κατάσταση στη Γάζα ως μοναδική. Με το 90% των σπιτιών, των σχολείων και των υποδομών να έχουν καταστραφεί, ο Abu Hasna σημειώνει ότι 2,5 εκατομμύρια Παλαιστίνιοι είναι, στην ουσία, άστεγοι, καθιστώντας την επιστροφή στην κανονικότητα «σχεδόν αδύνατη» εν μέσω της ολοκληρωτικής καταστροφής.
Εν τω μεταξύ, οι παρατεταμένες συγκρούσεις συνεχίζουν να οδηγούν τα ποσοστά εκτοπισμού στη Συρία, όπου 12 εκατομμύρια παραμένουν εκτοπισμένοι, και στην Υεμένη, όπου ο αριθμός υπερβαίνει τα πέντε εκατομμύρια.
Το πείραμα της Χαρτούμ Η Χαρτούμ παρουσιάζει μια μοναδική μελέτη περίπτωσης στη δυναμική της επιστροφής. Η πρόσφατη επανέναρξη των κυβερνητικών επιχειρήσεων από την πρωτεύουσα έχει στείλει ένα σήμα πιθανής σταθερότητας.
Ο Adel El-Baz, γενικός διευθυντής του Αφρικανικού Κέντρου Συμβουλευτικής, θεωρεί την επιστροφή της κυβέρνησης ως «άμεση πρόσκληση» προς τους πολίτες να ακολουθήσουν. Ο Υποστράτηγος Osama Abdel Salam, πρώην διευθυντής του Κέντρου Στρατηγικών Μελετών και Έρευνας, υποστηρίζει ότι η επιστροφή των πολιτών ενισχύει φυσικά την ασφάλεια.
«Η επάνδρωση των εγκαταλελειμμένων γειτονιών με κατοίκους μειώνει τον κίνδυνο αρνητικών φαινομένων, αποτρέπει τις κλοπές και διαχέει ένα κλίμα διαβεβαίωσης», εξήγησε ο Abdel Salam.
Ωστόσο, η πρόκληση των υποδομών είναι μνημειώδης. Ο Saad El-Din El-Tayeb, εκπρόσωπος της πολιτείας της Χαρτούμ, δήλωσε στο Al Jazeera ότι η κυβέρνηση δαπάνησε περισσότερο από ένα χρόνο προσπαθώντας να καθαρίσει τα συντρίμμια του πολέμου.
«Ξεκινήσαμε καθαρίζοντας τις πόλεις από πτώματα και καμένα οχήματα, επαναλειτουργώντας υδροδοτικά συστήματα και αποκαθιστώντας τις γραμμές διανομής ηλεκτρικής ενέργειας», δήλωσε ο El-Tayeb.
Τόνισε ότι η Χαρτούμ υπέστη τη «μεγαλύτερη επιχείρηση λεηλασίας» των ηλεκτρικών της υποδομών στην ιστορία. Περίπου 15.000 μετασχηματιστές ηλεκτρικής ενέργειας λεηλατήθηκαν, με τους δράστες να στοχεύουν τον χαλκό σε υπόγειους αγωγούς και κινητήρες. Παρά ταύτα, ο El-Tayeb σημείωσε ότι οι αρχές διοχετεύουν την διαθέσιμη ηλεκτρική ενέργεια σε κρίσιμες εγκαταστάσεις όπως νοσοκομεία και υδροδοτικά συστήματα, ενώ παράλληλα ενθαρρύνουν τη χρήση ηλιακής ενέργειας.
«Νοσταλγία» ανάμεσα στα ερείπια Για τους εκτοπισμένους, η απόφαση επιστροφής είναι συχνά συναισθηματική και όχι πρακτική. Η Rimah Hamed, οδοντίατρος και δημοσιογράφος, εγκατέλειψε τη Χαρτούμ για την πολιτεία Gezira και αργότερα την Αίγυπτο, όταν τα νοσοκομεία έκλεισαν και η ασφάλεια κατέρρευσε.
Πρόσφατα επέστρεψε στο σπίτι της οικογένειάς της στη Χαρτούμ. «Το κύριο κίνητρο ήταν η νοσταλγία», δήλωσε η Hamed στο Al Jazeera. «Ο σουδανικός χαρακτήρας είναι συναισθηματικός. Οι άνθρωποι επέστρεψαν επειδή τους έλειπαν τα σπίτια τους».
Η Hamed βρήκε τη γειτονιά της μεταμορφωμένη. Το σπίτι της ήταν άδειο, στερημένο από απαραίτητα αντικείμενα, χωρίς τρεχούμενο νερό ή ηλεκτρικό ρεύμα.
«Υπήρχε μόνο μία πηγή νερού στη γειτονιά όπου όλοι πήγαιναν να γεμίσουν», θυμήθηκε. «Αλλά σιγά σιγά, οι γείτονες άρχισαν να επιστρέφουν. Η γειτονιά άρχισε να ανακτά τα κοινωνικά της χαρακτηριστικά και η ζωή επέστρεψε λίγο-λίγο».
Η Hamed παρατήρησε ότι η κοινότητα είχε αναπτύξει «ψυχολογική ανοσία» στις σκληρές συνθήκες, προσαρμοζόμενη στις ελλείψεις μέσω πρωτοβουλιών της βάσης.
Προαπαιτούμενα για την ειρήνη Ενώ οι συναισθηματικοί δεσμοί ωθούν κάποιους να επιστρέψουν, η βιώσιμη επανένταξη απαιτεί απτούς πόρους. Ο Tom Ndahiro, ερευνητής γενοκτονίας στη Ρουάντα, προτείνει ότι η «σχετική ειρήνη» είναι η βασική προϋπόθεση – η αίσθηση ότι η κατάσταση έχει βελτιωθεί αρκετά για να επιβιώσει κανείς τη νύχτα.
Ειδικοί που συνέντευξη πήρε το Al Jazeera σκιαγράφησαν μια ιεραρχία αναγκών για βιώσιμη επιστροφή: Ασφάλεια: Ένα έμπιστο ηγεσία για την οργάνωση της επανεγκατάστασης και την αποτροπή χάους. Στέγη: Ακόμη και προσωρινές κατασκευές όπως σκηνές, εφόσον προσφέρουν ασφάλεια. Βασικά είδη: Η επισιτιστική ασφάλεια και η πρόσβαση σε καθαρό νερό είναι αδιαπραγμάτευτες. Ηλεκτρική ενέργεια: Η ηλεκτρική ενέργεια θεωρείται ο καθοριστικός παράγοντας για την οικονομική σταθερότητα. Ο Rami Mahkar, δημοσιογράφος, τόνισε ότι η ασφάλεια πρέπει να έρχεται πρώτη. «Χωρίς ασφάλεια, οι εκτοπισμένοι αναγκάζονται να κινηθούν ξανά», δήλωσε, προσθέτοντας ότι η παρουσία λειτουργικών καταστημάτων για τρόφιμα και προμήθειες είναι κρίσιμη για όσους προσπαθούν να ανοικοδομήσουν τις ζωές τους.
Καθώς το Σουδάν προσπαθεί να αντιστρέψει την πορεία της μεγαλύτερης κρίσης εκτοπισμού στον κόσμο, η ανθεκτικότητα αυτής της επιστροφής παραμένει αδοκίμαστη. Όπως σημείωσε η Hamed, οι επιστρέφοντες τροφοδοτούνται επί του παρόντος από ανθεκτικότητα και πόθο, ελπίζοντας να ανοικοδομήσουν ό,τι έχει καταστρέψει ο πόλεμος.
