Καθώς η Κένυα προετοιμάζεται για τις επόμενες γενικές εκλογές, που αναμένονται σε λιγότερο από 20 μήνες, το 2026 αναμένεται να αποδειχθεί κρίσιμη χρονιά. Με τους εγχώριους και διεθνείς περιορισμούς στην πολιτική βία να αποδυναμώνονται, ενώ ταυτόχρονα η εμπιστοσύνη στην αξιοπιστία του εκλογικού συστήματος βρίσκεται στο χαμηλότερο σημείο όλων των εποχών, διαφαίνονται σοβαρά προβλήματα, εκτός αν ληφθούν άμεσα μέτρα.
Η βία στις κενυατικές εκλογές σπάνια πηγάζει από το «μόνιμο φόβητρο» του φυλετισμού. Αποτελεί σχεδόν αποκλειστικά ένα φαινόμενο που παράγεται από το κράτος και απαιτεί τη συνύπαρξη συγκεκριμένων συνθηκών. Δύο παράγοντες είναι υψίστης σημασίας: πρώτον, η αξιοπιστία της ίδιας της εκλογικής διαδικασίας και, δεύτερον, εάν ο εν ενεργεία πρόεδρος διεκδικεί την επανεκλογή του.
Από την επανεισαγωγή του πολυκομματικού πολιτεύματος το 1991, η Κένυα έχει διεξαγάγει επτά ανταγωνιστικές προεδρικές εκλογές. Μόνο σε τέσσερις από αυτές παρατηρήθηκε σημαντική βία, και σε όλες τις περιπτώσεις, ο αναπόφευκτα αντιδημοφιλής εν ενεργεία πρόεδρος διεκδικούσε την επανεκλογή του. Το 2002, το 2013 και το 2022, όταν κανένας εν ενεργεία πρόεδρος δεν ήταν υποψήφιος, η βία ήταν συγκριτικά περιορισμένη, ακόμα και σε περιπτώσεις που αμφισβητήθηκε η αξιοπιστία των εκλογών.
Το δίδαγμα είναι σαφές. Οι προσπάθειες για τη βελτίωση της αξιοπιστίας των εκλογών και η επιβολή θεσμικών περιορισμών στους κρατικούς φορείς αποτελούν την καλύτερη εγγύηση.
Η Κένυα έχει σημειώσει κάποια πρόοδο σε αυτόν τον τομέα μετά την ανάφλεξη που ακολούθησε τις αμφισβητούμενες εκλογές του 2007. Το Σύνταγμα του 2010 εισήγαγε ελέγχους στην αυθαίρετη άσκηση κρατικής εξουσίας, με κυριότερο την ανεξάρτητη δικαιοσύνη, η οποία έχει αποδειχθεί αξιόπιστο φόρουμ για την επίλυση εκλογικών διαφορών. Μεταρρυθμίσεις στο εκλογικό σύστημα για την ενίσχυση της διαφάνειας, όπως φάνηκε στις εκλογές του 2022, έχουν επίσης μειώσει την ένταση των εκλογικών αναμετρήσεων.
Σήμερα, ωστόσο, αυτή η πρόοδος βρίσκεται σε κίνδυνο. Και ο πρόεδρος William Ruto διεκδικεί την επανεκλογή του.
Μετά από μια μακρά καθυστέρηση, η Ανεξάρτητη Εκλογική και Συνοριακή Επιτροπή (IEBC) ανασυγκροτήθηκε τον Ιούλιο του περασμένου έτους, αν και όχι χωρίς αντιπαραθέσεις, μετά την αρχική απόφαση του προέδρου να αγνοήσει δικαστική απόφαση που ανέστειλε τον διορισμό επιτρόπων, έπειτα από νομική αμφισβήτηση της καταλληλότητάς τους.
Αυτό αμαύρωσε την αξιοπιστία της επιτροπής από την πρώτη στιγμή. Οι ακατανόητες και βίαιες ενδιάμεσες εκλογές για δεκάδες κενές έδρες γερουσιαστών και μελών της εθνικής συνέλευσης, που διεξήχθησαν τον Νοέμβριο, έπληξαν περαιτέρω την εμπιστοσύνη του κοινού στην επιτροπή ως ανεξάρτητο διαιτητή. Αυτό απαιτεί επείγουσα αντιμετώπιση.
Όμως, η αξιοπιστία των εκλογών δεν εξαρτάται μόνο από την IEBC. Τα κενυατικά μέσα ενημέρωσης διαδραματίζουν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο. Για χρόνια, από φόβο μήπως ενοχλήσουν τους έχοντες την εξουσία, μεγάλα μέσα ενημέρωσης αντιμετώπιζαν την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων ως επίσημη λειτουργία που ήταν καλύτερο να αφεθεί στους εκλογικούς φορείς. Αυτή η δειλία έχει υπονομεύσει επανειλημμένα την εμπιστοσύνη του κοινού στα εκλογικά αποτελέσματα.
Οι εκλογές του 2022 αποτέλεσαν χαμένη ευκαιρία. Ακόμη και με τα αποτελέσματα των εκλογικών τμημάτων διαθέσιμα στο κοινό, τα κενυατικά μέσα ενημέρωσης φάνηκαν ανίκανα – ή απρόθυμα – να συγκεντρώσουν ανεξάρτητα τα στοιχεία και να εξηγήσουν τι έδειχναν οι αριθμοί σε πραγματικό χρόνο. Το 2027, τα μέσα ενημέρωσης δεν μπορούν να συνεχίσουν να αγνοούν τις ευθύνες τους. Υπάρχει χρόνος για συνεργασία, ανασυγκρότηση ικανοτήτων και επενδύσεις στη δημοσιογραφία δεδομένων. Θα πρέπει να προετοιμαστούν για ανεξάρτητη επαλήθευση των αποτελεσμάτων και να ανακοινώσουν το αποτέλεσμα, ακόμα κι αν αυτό καθιστά την εξουσία άβολη.
Η αδυναμία των μέσων ενημέρωσης εκμεταλλεύεται όλο και περισσότερο μέσω της διαδικτυακής παραπληροφόρησης. Και τα εργαλεία γίνονται πολύ πιο ισχυρά. Η Κένυα δεν είναι άγνωστη σε χειραγώγηση εκλογών στην ψηφιακή εποχή. Ήταν ένα από τα πεδία δοκιμών για την Cambridge Analytica, οι επιχειρήσεις μικρο-στόχευσης της οποίας κατά τις εκλογές του 2013 βοήθησαν στην κανονικοποίηση της προεκλογικής εκστρατείας που βασίζεται σε δεδομένα, πολύ πριν το σκάνδαλο γίνει γνωστό παγκοσμίως.
Σήμερα, η τεχνητή νοημοσύνη αυξάνει δραματικά το διακύβευμα. Η παραπληροφόρηση που τροφοδοτείται από AI μπορεί να πλημμυρίσει πλατφόρμες με συνθετικό περιεχόμενο, να πλαστογραφήσει ήχο και βίντεο, να μιμηθεί αξιόπιστες φωνές και να στοχεύσει κοινότητες με προσαρμοσμένες αφηγήσεις σε ταχύτητα και κλίμακα.
Σε περιβάλλοντα όπου η εμπιστοσύνη στους θεσμούς είναι ήδη λεπτή, η παραπληροφόρηση δεν οδηγεί απλώς σε λάθος κατεύθυνση. Μπορεί να αποσταθεροποιήσει. Μπορεί να υπονομεύσει την εγκυρότητα των αποτελεσμάτων πριν από την ρίψη των ψήφων, να προκαλέσει πανικό ή κινητοποίηση βασισμένη σε ψευδείς ισχυρισμούς και να παράσχει δικαιολογία για καταστολή στο όνομα της διατήρησης της δημόσιας τάξης. Ένα ισχυρό, ικανό, αξιόπιστο και αποτελεσματικό μέσο ενημέρωσης θα είναι ζωτικής σημασίας για τον μετριασμό τέτοιων επιπτώσεων.
Περιφερειακοί και διεθνείς θεσμοί και πιέσεις υπήρξαν επίσης κρίσιμοι στην συγκράτηση των βίαιων τάσεων των κενυατικών ελίτ, αλλά αυτά τώρα φθίνουν. Το σημερινό παγκόσμιο περιβάλλον καθιστά τέτοιους περιορισμούς πολύ λιγότερο πιθανούς. Σε ολόκληρη την Ανατολική Αφρική, οι κυβερνήσεις κανονικοποιούν την καταστολή καθώς πλησιάζουν οι εκλογές. Στην γειτονική Τανζανία και Ουγκάντα, οι αρχές έχουν δράσει ατιμώρητες για να καταστείλουν τη διαφωνία και τις εκλογικές διαμαρτυρίες.
Και αυτή η περιφερειακή μετατόπιση συμβαίνει παράλληλα με μια ευρύτερη κατάρρευση της παγκόσμιας λογοδοσίας. Η δυτική υποστήριξη για τη γενοκτονία του Ισραήλ στη Γάζα έχει επιταχύνει τη διάβρωση των διεθνών κανόνων, υπονόμευσε θεσμούς όπως το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο και δημιούργησε ένα επιτρεπτικό περιβάλλον για κακόβουλους παράγοντες.
Δεδομένων αυτών των συνθηκών, η Κένυα πρέπει να επικεντρωθεί στην ενίσχυση των εσωτερικών της αμυνών. Ο χρόνος τελειώνει για να επιμείνουμε σε μεταρρυθμίσεις που θα προστατεύσουν τους ανεξάρτητους κρατικούς θεσμούς από πολιτικές παρεμβάσεις. Αν και η Επιτροπή Kriegler, που συστάθηκε μετά τις εκλογές του 2007/8, συνέστησε ότι οποιεσδήποτε αλλαγές στους εκλογικούς κανόνες θα πρέπει να ολοκληρωθούν τουλάχιστον δύο χρόνια πριν από τις εκλογές, έχουμε ήδη ξεπεράσει αυτήν την προθεσμία.
Ωστόσο, το 2026 παρουσιάζει μια ευκαιρία για την ανοικοδόμηση των συνασπισμών που μπορούν να κινητοποιήσουν την δράση των πολιτών ως προπύργιο κατά της κρατικής καταστολής. Στη δεκαετία του 1990, αυτοί περιλάμβαναν οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, την εκκλησία και τα μέσα ενημέρωσης.
Οι διαδηλώσεις της Gen Z έδειξαν ότι η νεολαία της Κένυας μπορεί επίσης να αποτελέσει μια ισχυρή πολιτική δύναμη και είναι πιθανό να τους δούμε στους δρόμους και πάλι φέτος. Το ερώτημα είναι αν οι πρεσβύτεροί τους θα ενωθούν μαζί τους για να αντισταθούν στις κρατικές μηχανορραφίες.
Η βία το επόμενο έτος δεν είναι αναπόφευκτη. Αλλά η αποτροπή της απαιτεί επείγουσα δράση για την προστασία των κερδών στην εκλογική διαφάνεια και την κινητοποίηση της λαϊκής δράσης ως ασπίδα απέναντι στην κατάχρηση κρατικής εξουσίας.
Ο χρόνος τελειώνει.
