Η πτώση της κυβέρνησης του Μπασάρ αλ Άσαντ σηματοδότησε μια αποφασιστική ρήξη στη σύγχρονη πολιτική ιστορία της Συρίας, ωστόσο δεν αφαίρεσε τη Δαμασκό από τον στρατηγικό ορίζοντα του Πεκίνου. Αντιθέτως, ανάγκασε την Κίνα να επαναξιολογήσει τον τρόπο με τον οποίο αλληλεπιδρά με ένα κατακερματισμένο κράτος, το οποίο πλέον ηγείται άγνωστες προσωπικότητες με τρομοκρατικό παρελθόν, αντιμετωπίζει προκλήσεις νομιμοποίησης και οικονομική καταστροφή, αλλά εξακολουθεί να βρίσκεται σε ένα κρίσιμο γεωπολιτικό σταυροδρόμι. Η εξελισσόμενη σχέση της Κίνας με τη μετα-Άσαντ Συρία αποκαλύπτει λιγότερο ιδεολογική ευθυγράμμιση και περισσότερο τον χαρακτηριστικό συνδυασμό επιφυλακτικότητας, ευκαιριακής εκμετάλλευσης και μακροπρόθεσμης στρατηγικής υπομονής που χαρακτηρίζει το Πεκίνο.
Κατά την εποχή του Άσαντ, η Συρία αποτελούσε για την Κίνα έναν αξιόπιστο εταίρο στη Μέση Ανατολή. Η προσέγγιση του Πεκίνου καθοριζόταν από τη ρητορική περί μη επέμβασης, την διπλωματική προστασία στον ΟΗΕ και την επιλεκτική οικονομική εμπλοκή, αποφεύγοντας την βαθιά έκθεση σε κυρώσεις ή κινδύνους σύγκρουσης. Αυτή η προσέγγιση εντάθηκε μετά το 2011, όταν η Κίνα αντιτάχθηκε επανειλημμένα σε ψηφίσματα που υποστηρίζονταν από τη Δύση και στόχευαν τον Άσαντ, πλαισιώνοντας τη στάση της ως υπεράσπιση της κυριαρχίας και αντίθεση στην αλλαγή καθεστώτος μέσω της βίας. Ενώ η Ρωσία επωμίστηκε το στρατιωτικό βάρος της στήριξης του Άσαντ, η Κίνα διαδραμάτισε έναν πιο διακριτικό ρόλο, προσφέροντας πολιτική κάλυψη, ανθρωπιστική βοήθεια και την υπόσχεση επενδύσεων για την ανοικοδόμηση μετά τον πόλεμο.
Η επίσκεψη του Άσαντ στην Κίνα το 2023 συμβόλισε την κορύφωση αυτής της σχέσης. Το Πεκίνο αναβάθμισε τις σχέσεις σε στρατηγική εταιρική σχέση και εξέφρασε ενδιαφέρον για την ενσωμάτωση της Συρίας στην πρωτοβουλία “Belt and Road”. Ωστόσο, ακόμη και τότε, οι κινεζικές δεσμεύσεις παρέμειναν αόριστες, αντανακλώντας ανησυχίες για την αστάθεια, την έκθεση σε κυρώσεις και την περιορισμένη οικονομική ικανότητα της Συρίας. Η υποστήριξη της Κίνας στον Άσαντ δεν ήταν ποτέ άνευ όρων. Ήταν συναλλακτική, αποστροφέας του κινδύνου και βασισμένη στην επιθυμία να αντισταθμιστεί ο δυτικός παρεμβατισμός, παρά να σωθεί το πολιτικό καθεστώς με κάθε κόστος.
Η κατάρρευση της κυβέρνησης του Άσαντ άλλαξε ριζικά αυτούς τους υπολογισμούς. Η Κίνα βρέθηκε αντιμέτωπη όχι μόνο με μια νέα πολιτική ηγεσία, αλλά και με έναν συριακό κρατικό μηχανισμό που είχε αναδιαμορφωθεί από χρόνια ανταρσίας, ιδεολογικής κατακερματισμού και εξωτερικών επιρροών. Η άμεση αντίδραση του Πεκίνου ήταν συγκρατημένη. Σε αντίθεση με ορισμένους περιφερειακούς δρώντες που ενήργησαν γρήγορα για να εμπλακούν με τις νέες αρχές, η Κίνα υιοθέτησε στάση αναμονής, δίνοντας έμφαση στη σταθερότητα, την συμπερίληψη και τη συνεργασία για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας, ενώ απέφυγε την πρόωρη αναγνώριση ή τις σαρωτικές δεσμεύσεις.
Αυτή η επιφυλακτικότητα ήταν εμφανής στις πρώτες επαφές υψηλού επιπέδου μεταξύ της μετα-Άσαντ Συρίας και της Κίνας. Τον Νοέμβριο, ο Σύρος υπουργός Εξωτερικών Ασάντ Χασάν αλ Σαϊμπάνι επικεφαλής μιας αντιπροσωπείας επισκέφτηκε το Πεκίνο, μαζί με τον Χουσεΐν αλ Σαλάμα, τον νεοδιορισθέντα επικεφαλής της Γενικής Υπηρεσίας Πληροφοριών της Συρίας. Η επίσκεψη σηματοδότησε την πρώτη ουσιαστική διπλωματική επαφή μεταξύ της νέας συριακής ηγεσίας και της Κίνας, υποδηλώνοντας αμοιβαίο ενδιαφέρον για άνοιγμα διαύλων επικοινωνίας χωρίς την πρόωρη οριοθέτηση της σχέσης.
Ο αλ Σαϊμπάνι εκπροσωπεί ένα νέο διπλωματικό πρόσωπο για τη Συρία. Σχετικά νέος και πραγματιστής, επιδιώκει να προβάλει μετριοπάθεια και συνέχεια στην εξωτερική πολιτική, ενώ παράλληλα διαχειρίζεται τις προσδοκίες ενός εγχώριου συνασπισμού που ανέτρεψε τον Άσαντ. Το μήνυμά του έχει δώσει έμφαση στην κυριαρχία, την ανοικοδόμηση και τη διαφοροποίηση των συνεργασιών πέραν της Δύσης και της Ρωσίας. Για το Πεκίνο, ο αλ Σαϊμπάνι είναι ένας συμβατικός συνομιλητής, κάποιος που μιλά τη γλώσσα της κρατικής διπλωματίας και κατανοεί την προτίμηση της Κίνας για σταδιακή προσέγγιση.
Αντίθετα, ο αλ Σαλάμα ενσαρκώνει τις αντιφάσεις και τις ανησυχίες γύρω από τη μετα-Άσαντ Συρία. Πρόκειται για μια φιγούρα με τεκμηριωμένους δεσμούς με την Αλ Κάιντα σε προηγούμενες φάσεις της σύγκρουσης, και η ανάδειξή του ως επικεφαλής των συριακών υπηρεσιών πληροφοριών έχει προκαλέσει συναγερμό σε πολλούς διεθνείς παρατηρητές. Ενώ ο αλ Σαλάμα έχει δημόσια αποστασιοποιηθεί από τον διακρατικό τζιχαντισμό και έχει δεσμευτεί να επικεντρωθεί στην εσωτερική ασφάλεια και την καταπολέμηση της τρομοκρατίας, το παρελθόν του ρίχνει μια μακρά σκιά, ιδιαίτερα στο Πεκίνο. Η Κίνα παραμένει εξαιρετικά ευαίσθητη στην ισλαμιστική μαχητικότητα λόγω των ανησυχιών της για το Σιντζιάνγκ και την πιθανή κινητοποίηση Ουιγουρικών μαχητών που κάποτε δρούσαν στη Συρία.
Η προθυμία της Κίνας να δεχθεί τον αλ Σαλάμα αντανακλά, ωστόσο, πραγματιστική εμπλοκή παρά έγκριση. Φαίνεται ότι το Πεκίνο σκοπεύει να αξιολογήσει εάν η νέα συριακή ηγεσία μπορεί να εκπληρώσει τις υποσχέσεις της για καταστολή των εξτρεμιστικών δικτύων και να αποτρέψει τη Συρία από το να γίνει ξανά κέντρο διακρατικής μαχητικότητας. Η συνεργασία για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας, η ανταλλαγή πληροφοριών και οι διαβεβαιώσεις σχετικά με τους Ουιγουρικούς μαχητές είναι κεντρικά στοιχεία στον υπολογισμό της Κίνας, συχνά υπερισχύοντας της ιδεολογικής δυσφορίας με τους νέους παράγοντες εξουσίας της Συρίας.
Η σημασία της Συρίας για την Κίνα εκτείνεται πέρα από τις ανησυχίες για την ασφάλεια. Γεωγραφικά, η Συρία βρίσκεται στο σταυροδρόμι της ανατολικής Μεσογείου που συνδέει την Ασία, την Ευρώπη και την Αφρική, καθιστώντας την πιθανό κόμβο σε μακροπρόθεσμα έργα διασύνδεσης. Πολιτικά, η Συρία προσφέρει στην Κίνα μια ευκαιρία να ενισχύσει την εικόνα της ως δύναμης πρόθυμης να εμπλακεί με κράτη που αναδύονται από αλλαγές καθεστώτων υποστηριζόμενες από τη Δύση, υπό την προϋπόθεση ότι επιδεικνύουν ένα ελάχιστο επίπεδο σταθερότητας, κεντρικής εξουσίας και πραγματισμού. Οικονομικά, η Συρία παρουσιάζει μια αγορά με τεράστιες ανάγκες ανοικοδόμησης, από την ενέργεια και τις υποδομές έως τις τηλεπικοινωνίες και τη στέγαση.
Ωστόσο, η εμπειρία της Κίνας κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου έχει εδραιώσει την επιφυλακτικότητά της. Παρά τις επαναλαμβανόμενες συζητήσεις για ανοικοδόμηση, οι κινεζικές εταιρείες έμειναν σε μεγάλο βαθμό μακριά, αποθαρρυμένες από τις κυρώσεις, την ανασφάλεια και τους αδύναμους θεσμούς. Το Πεκίνο έμαθε ότι η πολιτική ευθυγράμμιση δεν μεταφράζεται αυτόματα σε βιώσιμα επενδυτικά περιβάλλοντα. Στη μετα-Άσαντ Συρία, αυτοί οι περιορισμοί είναι ακόμη πιο έντονοι. Η νέα κυβέρνηση αντιμετωπίζει προκλήσεις νομιμοποίησης, κατακερματισμένο έλεγχο ασφαλείας και περιορισμένη πρόσβαση σε διεθνή χρηματοδότηση, τα οποία περιπλέκουν την κινεζική εμπλοκή.
Τα πρώιμα σημάδια οικονομικής συνεργασίας μεταξύ της Κίνας και της μετα-Άσαντ Συρίας υποδηλώνουν μετριοπαθείς φιλοδοξίες. Οι συζητήσεις έχουν επικεντρωθεί σε προσιτές λύσεις υποδομών, βασική ενεργειακή αποκατάσταση, εξοπλισμό τηλεπικοινωνιών και ανθρωπιστική βοήθεια, παρά σε μεγάλα εμβληματικά έργα. Οι κινεζικές εταιρείες διερευνούν σημεία εισόδου χαμηλού κινδύνου, συχνά μέσω συμβάσεων μικρής διάρκειας, εξαγωγών εξοπλισμού ή δημόσιο-ιδιωτικών συμφωνιών που περιορίζουν την έκθεση. Αυτό αντανακλά μια ευρύτερη κινεζική στρατηγική που παρατηρείται σε άλλα ευάλωτα κράτη, δίνοντας προτεραιότητα στην ευελιξία και τις επιλογές εξόδου έναντι των μετασχηματιστικών επενδύσεων.
Διπλωματικά, η Κίνα έχει επιδιώξει να τοποθετηθεί ως σταθεροποιητικός παράγοντας, χωρίς όμως να γίνει ο κύριος εξωτερικός προστάτης της Συρίας. Οι ανταλλαγές μεταξύ Κινέζων και Σύριων εκπροσώπων υπογραμμίζουν την έμφαση του Πεκίνου στη συμπεριληπτική διακυβέρνηση, την εθνική συμφιλίωση και την περιφερειακή εξομάλυνση. Ταυτόχρονα, η Κίνα έχει αποφύγει ρόλους ανοιχτής διαμεσολάβησης ή εγγυήσεις ασφαλείας, αφήνοντας αυτούς τους τομείς κυρίως σε περιφερειακούς παράγοντες και πολυμερή πλαίσια.
Η αντίθεση με τη σχέση της Κίνας με τον Άσαντ είναι διδακτική. Υπό τον Άσαντ, η Κίνα είχε να κάνει με μια κεντρική, διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση που, αν και σε μεγάλο βαθμό απομονωμένη, προσέφερε προβλεψιμότητα. Η μετα-Άσαντ Συρία δεν προσφέρει ούτε προβλεψιμότητα ούτε ενότητα, αλλά προσφέρει στην Κίνα την ευκαιρία να ανακαθορίσει τον ρόλο της. Το Πεκίνο δεν υπερασπίζεται πλέον έναν πολιορκημένο κάτοχο, αλλά διερευνά εάν μια νέα πολιτική τάξη μπορεί να ευθυγραμμιστεί με τα βασικά της συμφέροντα χωρίς να δημιουργήσει απαράδεκτους κινδύνους.
Αρκετά σενάρια θα μπορούσαν να διαμορφώσουν το μέλλον των σχέσεων Κίνας-Συρίας. Στο καλύτερο σενάριο για το Πεκίνο, η νέα συριακή ηγεσία εδραιώνει την εξουσία, περιθωριοποιεί τις εξτρεμιστικές φατρίες και επιτυγχάνει σταδιακή άρση των κυρώσεων. Υπό αυτές τις συνθήκες, η Κίνα θα μπορούσε να επεκτείνει σταδιακά την οικονομική της παρουσία, τοποθετώντας τον εαυτό της ως βασικό εταίρο ανοικοδόμησης, διατηρώντας παράλληλα στρατηγική αυτονομία. Σε ένα πιο πιθανό μεσαίο σενάριο, η Συρία παραμένει πολιτικά εύθραυστη, αλλά λειτουργικά σταθερή για περιορισμένη συνεργασία, οδηγώντας σε μια ρηχή αλλά διαρκή σχέση με επίκεντρο το εμπόριο, τη διπλωματία και τον διάλογο για την ασφάλεια.
Ένα χειρότερο σενάριο θα περιλάμβανε ανανεωμένο κατακερματισμό ή την επανεμφάνιση διακρατικών τζιχαντιστικών δικτύων, ιδίως εκείνων που συνδέονται με το Σιντζιάνγκ. Τέτοιες εξελίξεις θα προκαλούσαν πιθανώς την Κίνα να μειώσει δραστικά την εμπλοκή της, επανερχόμενη σε διπλωματικό μινιμαλισμό και αμυντικές στάσεις καταπολέμησης της τρομοκρατίας. Σε αντίθεση με τη Ρωσία ή το Ιράν, η Κίνα δείχνει μικρή διάθεση για βαθύτερη εμπλοκή στις εσωτερικές συγκρούσεις εξουσίας της Συρίας.
Τελικά, η προσέγγιση της Κίνας στη μετα-Άσαντ Συρία αντικατοπτρίζει ένα ευρύτερο μοτίβο στην πολιτική της στη Μέση Ανατολή: εμπλοκή χωρίς υπερβολική δέσμευση, αρχές χωρίς ακαμψία, και επιδίωξη επιρροής μέσω της υπομονής παρά μέσω της δύναμης. Η Συρία παραμένει σημαντική για την Κίνα, αλλά όχι απαραίτητη. Το Πεκίνο είναι πρόθυμο να δοκιμάσει τα νερά, να ακούσει προσεκτικά και να κινηθεί αργά, πεπεισμένο ότι ο χρόνος, αντί η επείγουσα ανάγκη, παραμένει το μεγαλύτερο στρατηγικό του πλεονέκτημα.
