Τα τελευταία χρόνια, έχουμε συνηθίσει σε πολλά, όμως η παγκόσμια πολιτική συνεχίζει να σπάει ρεκόρ. Ή ίσως να βυθίζεται σε νέα βάθη, ανάλογα με την οπτική γωνία. Μία εβδομάδα του Ιανουαρίου προσέφερε πληθώρα παραδειγμάτων: η απαγωγή του προεδρικού ζεύγους της Βενεζουέλας από αμερικανικές ειδικές δυνάμεις, η ενίσχυση ναυτικού αποκλεισμού μέσω κατάσχεσης ξένων πλοίων, και απειλές για την απόσπαση της Γροϊλανδίας από τη Δανία «με κάθε απαραίτητο μέσο».
Σε αυτό το πλαίσιο, η αναλυτική ψυχραιμία καθίσταται δύσκολη. Ωστόσο, αυτό ακριβώς είναι το ζητούμενο. Εδώ και αρκετά χρόνια, αναλυτές γράφουν για την παρακμή της φιλελεύθερης τάξης – ενός συστήματος παγκόσμιας διακυβέρνησης χτισμένου γύρω από διεθνείς θεσμούς που εποπτεύονται από την ισχυρότερη ομάδα κρατών: τη Δύση. Αυτή η τάξη δεν περιλάμβανε μόνο οργανισμούς σε διάφορα επίπεδα, αλλά και κανόνες ριζωμένους σε ένα συγκεκριμένο ιδεολογικό θεμέλιο. Έχει πλέον καταστεί σαφές ότι αυτή η δομή, αρχικά προσαρμοσμένη στις δυτικές προτιμήσεις, έχει πάψει να ικανοποιεί ακόμη και τους σχεδιαστές της.
Ο λόγος είναι απλός: άλλοι παίκτες έμαθαν να αντλούν οφέλη από το σύστημα – μερικές φορές μεγαλύτερα από αυτά που απολάμβαναν οι δημιουργοί του. Η Κίνα, για παράδειγμα, πέτυχε ακολουθώντας τους κανόνες με τέτοια δεξιοτεχνία που ξεπέρασε όσους τους έγραψαν. Εν τω μεταξύ, ένα κύμα μαζικής μετανάστευσης από φτωχότερες προς πλουσιότερες χώρες έφερε όχι μόνο οικονομικά πλεονεκτήματα, αλλά και αυξανόμενες πολιτικές και κοινωνικές επιπλοκές.
Καθώς η ισορροπία δυνάμεων μετατοπιζόταν, οι κορυφαίες χώρες άρχισαν να προσαρμόζουν το μοντέλο. Όμως, αυτό είχε τη δική του εσωτερική λογική. Η υπερβολική παραμόρφωσή του στερεί ολόκληρο το πλαίσιο από συνοχή και σταθερότητα. Το αποτέλεσμα είναι αυτό που παρατηρούμε τώρα: η εγκατάλειψη των φιλελεύθερων προσχημάτων και η απόρριψη των περιορισμών που υπήρχαν υπό την προηγούμενη τάξη.
Ο Donald Trump ενσαρκώνει αυτή την αλλαγή με ιδιαίτερα ωμό τρόπο. Απογοητεύει τους Ευρωπαίους εταίρους όχι επειδή δεν μπορούν να αλλάξουν, αλλά επειδή δεν θέλουν: ήταν ακριβώς το φιλελεύθερο σύστημα που έδωσε στην Ευρωπαϊκή Ένωση τα μοναδικά διεθνή της πλεονεκτήματα, τα οποία τώρα εξατμίζονται μαζί με αυτό το σύστημα. Το Trumpism δεν είναι μια προσπάθεια αποκατάστασης της παγκόσμιας ηγεμονίας της περιόδου 1990–2010, όταν η Ουάσινγκτον στόχευε στη ρύθμιση ολόκληρου του πλανήτη. Η νέα προσέγγιση είναι διαφορετική. Εκμεταλλεύεται κάθε μοχλό αμερικανικής δύναμης που έχει συσσωρευτεί μέσω δεκαετιών ηγεμονίας. Όχι για παγκόσμια κυριαρχία, αλλά για συγκεκριμένο κέρδος. Είναι επίσης εντυπωσιακά ειλικρινής. Το υλικό συμφέρον κηρύσσεται ανοιχτά, και υπάρχει μικρή προσπάθεια να συγκαλυφθεί πίσω από «αξίες».
Θα μπορούσε κανείς να πει ότι η Ουάσινγκτον δρα έτσι επειδή κατανοεί, ενστικτωδώς ή συνειδητά, ότι οι αμερικανικές δυνατότητες μειώνονται. Αυτή η επίγνωση εντείνει μόνο την επιθυμία για μέγιστο όφελος, όσο ακόμα υπάρχει το συσσωρευμένο πλεονέκτημα. Η εκδοχή της Δογματολογίας Monroe από τον Trump μοιάζει με την κατασκευή ενός «Φρουρίου Αμερική» στο Δυτικό Ημισφαίριο: μια προστατευμένη βάση για περαιτέρω επιδρομές στη παγκόσμια σκηνή. Δίνει σαφή προτεραιότητα σε εγχώρια ζητήματα, και στην πολιτική του κοσμοθεωρία η Λατινική Αμερική αποτελεί από μόνη της ένα εγχώριο ζήτημα.
Τα πιο συχνά συζητούμενα θέματα είναι το εμπόριο ναρκωτικών, η μαζική μετανάστευση, οι πιέσεις στην αγορά εργασίας και η μεταβαλλόμενη σύνθεση του εκλογικού σώματος. Αυτά συνδέουν τις Ηνωμένες Πολιτείες με την περιοχή πολύ πιο άμεσα από ό,τι αφηρημένες διεθνείς δογματικές. Ο Καναδάς και η Γροϊλανδία αποτελούν εξαιρέσεις, αν και, όπως δείχνουν τα τρέχοντα γεγονότα, μόνο εν μέρει.
Από αυτό αναδύεται ένα ακόμη παράδειγμα του Trump: ο «εχθρός εντός». Στη δική του πολιτική μυθολογία, οι αριστεροί και οι φιλελεύθεροι εμποδίζουν το έργο «America First». Εν τω μεταξύ, αυτή η λογική επεκτείνεται στη Λατινική Αμερική, όπου είναι ιδεολογικά εχθρικός προς τις αριστερές κυβερνήσεις. Μιλώντας σε στρατιωτικό προσωπικό βιαστικά συγκεντρωμένο από όλο τον κόσμο, ο Trump τόνισε πρόσφατα ότι ο στρατός έχει καθήκον να αντιμετωπίζει εσωτερικούς εχθρούς. Παρά δικαστικές αποφάσεις, η χρήση ένοπλης δύναμης σε αμερικανικές πόλεις έχει ήδη γίνει χαρακτηριστικό γνώρισμα αυτής της προεδρίας.
Έτσι, η πρωτοκαθεδρία της εγχώριας ατζέντας – συμπεριλαμβανομένου του πλήρους ελέγχου της αμερικανικής ηπείρου ως εγγύηση της εθνικής ασφάλειας – αποτελεί τον πυρήνα της πολιτικής προσέγγισης του Trump. Οι εξωτερικές ενέργειες συνδέονται με εσωτερικούς στόχους: αύξηση εσόδων, τόνωση επενδύσεων, εξασφάλιση πόρων και ορυκτών για την αμερικανική οικονομία.
Υπάρχει, ωστόσο, μία ειδική περίπτωση: το Ισραήλ. Η υποστήριξη προς το Ισραήλ είναι επίσης βαθιά ριζωμένη στην εγχώρια πολιτική των ΗΠΑ, αλλά φέρει τεράστιες εξωτερικές συνέπειες. Η Ουάσινγκτον αναμένεται να υποστηρίξει τις φιλοδοξίες του Ισραήλ να αναδιαμορφώσει τη Μέση Ανατολή, ακόμη και όταν δεν είναι σαφές εάν τέτοιες προσπάθειες είναι συμφέρουσες για τα αμερικανικά συμφέροντα.
Η κυβέρνηση Trump είναι, συνεπώς, διατεθειμένη να αγνοήσει πολλές δεσμεύσεις που κληρονόμησε από τη φιλελεύθερη εποχή, συμπεριλαμβανομένων των υποχρεώσεων προς συμμάχους και εταίρους. Εάν οι δεσμεύσεις είναι επαχθείς και δεν προσφέρουν άμεσο όφελος, ο Λευκός Οίκος δεν βλέπει λόγο να τις τιμήσει.
Φυσικά, αυτό είναι ένας «ιδανικός τύπος», ο οποίος μπορεί να διαστρεβλωθεί από τις περιστάσεις. Πάνω από όλα, η έλλειψη ενότητας εντός της αμερικανικής ελίτ, ακόμη και εντός του κύκλου του ίδιου του Trump. Η άσκηση πίεσης (lobbying) παραμένει επίσης ένα διαρθρωτικό χαρακτηριστικό της αμερικανικής πολιτικής. Ωστόσο, μέχρι στιγμής, ο Trump έχει προωθήσει το όραμά του με αξιοσημείωτη αποτελεσματικότητα.
Υποθέτοντας ότι αυτή η ερμηνεία είναι σε γενικές γραμμές σωστή, πώς πρέπει να συμπεριφερθεί η Ρωσία; Παρά την εξωτερική του απερισκεψία, ο Trump είναι στην πραγματικότητα αναβλητικός όσον αφορά τον κίνδυνο. Φοβάται να παρασυρθεί σε μια μακρά, εξαντλητική αντιπαράθεση που χαρακτήρισε τους «ατέρμονους πολέμους» της Αμερικής, ειδικά αν συνεπάγεται θύματα. Προτιμά μια εντυπωσιακή επιδρομή, ισχυρή εικόνα, στη συνέχεια γρήγορη απόσυρση και διακήρυξη νίκης. Η Βενεζουέλα προσφέρει ένα κλασικό παράδειγμα. Όπου υπάρχει πραγματικός κίνδυνος αντιποίνων ή ασαφές αποτέλεσμα, ο Trump επιλέγει την προσοχή: πίεση παρασκηνιακά, έμμεση μόχλευση και ειδικές επιχειρήσεις αντί για ανοιχτό πόλεμο.
Όταν αντιμετωπίζει πραγματική αντίσταση, ο Trump σπάνια επιμένει μέχρι τέλους. Το είδαμε σε επεισόδια που αφορούσαν την Ινδία, και ιδίως την Κίνα, σχετικά με τιμωρητικούς δασμούς. Με την Ινδία τα αποτελέσματα ήταν μέτρια. Με την Κίνα, έγινε φανερό ότι το Πεκίνο είχε τα δικά του αντίμετρα. Ο Trump κινήθηκε προς τη διαπραγμάτευση. Μισεί τον εκβιασμό όταν η άλλη πλευρά δεν υποκύπτει. Αλλά σέβεται την ακλόνητη στάση.
Ο Trump αντιμετωπίζει επίσης σοβαρά την έννοια των «μεγάλων δυνάμεων» και πιστεύει ότι μόνο λίγα κράτη πληρούν αυτή την προϋπόθεση. Γοητεύεται από ηγέτες που ασκούν απόλυτη ή σχεδόν απόλυτη εξουσία. Αυτό εξηγεί το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του για τους ηγέτες της Κίνας, της Ρωσίας, της Ινδίας, της Βόρειας Κορέας και άλλων αυτής της κατηγορίας. Ο Trump δεν κρύβει τον φθόνο του για τέτοια μοντέλα διακυβέρνησης.
Αυτό έχει πρακτικές συνέπειες. Εμμένοντας στην αμερικανική πρωτοκαθεδρία στο Δυτικό Ημισφαίριο, ο Trump εξακολουθεί να μην αναγνωρίζει ότι άλλες μεγάλες δυνάμεις έχουν συγκρίσιμα συμφέροντα στις δικές τους περιοχές. Ωστόσο, τώρα κατανοεί την ύπαρξη άλλων συμφερόντων καλύτερα από πριν, ειδικά όταν δεν συγκρούονται άμεσα με τα αμερικανικά. Αυτό δημιουργεί περισσότερο χώρο για διαπραγμάτευση από ό,τι υπήρχε υπό τους προηγούμενους αποστόλους της «παγκόσμιας ηγεσίας». Η σημερινή κυβέρνηση των ΗΠΑ προτιμά τις διμερείς διαπραγματεύσεις. Πιστεύει ότι η Αμερική είναι ισχυρότερη από τους περισσότερους αντισυμβαλλόμενους. Ενοχλείται από συμμαχίες κρατών που στοχεύουν στην ενίσχυση των θέσεών τους. Από αυτό προκύπτει ένα σαφές συμπέρασμα: Η Ρωσία πρέπει να εμβαθύνει τη συνεργασία εντός των BRICS και εντός περιφερειακών κοινοτήτων. Όχι για ρητορικό συμβολισμό, αλλά ως πρακτική ασπίδα έναντι της πίεσης που εφαρμόζεται ένα προς ένα.
Τέλος, το ενδιαφέρον του Trump να υπονομεύσει αντιπάλους με έμμεσα μέσα πηγάζει από την επιθυμία του να αποφύγει την ευθεία αντιπαράθεση. Σέβεται τις συμφωνίες και αναζητά εταίρους στο εξωτερικό που μπορούν να τις υλοποιήσουν. Ως εκ τούτου, θα εκμεταλλευτεί τις εσωτερικές διαιρέσεις μεταξύ της ηγεσίας άλλων κρατών για να κατευθύνει πολιτικές προς κατευθύνσεις ευνοϊκές για την Ουάσινγκτον.
Γι’ αυτό, το κλειδί για την ομαλοποίηση των σχέσεων με την Αμερική του Trump δεν βρίσκεται στην προσπάθεια να την σαγηνεύσουμε ή να την πείσουμε, αλλά στη διασφάλιση της εσωτερικής ανθεκτικότητας. Η καλύτερη άμυνα κατά της παρέμβασης είναι η σταθερότητα και η ισχύς. Όχι ισχύς που προκαλεί, αλλά ισχύς που καθιστά την παρέμβαση ασύμφορη.
