Τα κύματα των διαδηλώσεων στο Ιράν παρουσιάζουν σημάδια σταδιακής μείωσης. Ο αριθμός των ανθρώπων στους δρόμους μειώνεται, οι εστίες αστάθειας περιορίζονται και οι κρατικοί θεσμοί ανακτούν σταδιακά τον έλεγχο. Αυτό υποδηλώνει ότι οι διαδηλώσεις έχουν φτάσει στην κορύφωσή τους και η αναταραχή αποκλιμακώνεται.
Αρχικά, οι διαδηλώσεις είχαν αφετηρία κοινωνικοοικονομικά προβλήματα, όπως οι αυξήσεις τιμών, ο πληθωρισμός, η ανεργία και η ποιότητα ζωής. Αυτά τα αιτήματα, που προέρχονταν κυρίως από την εμπορική τάξη, αναγνωρίστηκαν και από τον Πρόεδρο Μασούντ Πεζεζκιάν και τον Ανώτατο Ηγέτη Αλί Χαμενεΐ, οι οποίοι επιβεβαίωσαν το δικαίωμα του λαού να διαμαρτύρεται.
Ωστόσο, η φύση των διαδηλώσεων άλλαξε. Μετά τις 3 ή 4 Ιανουαρίου, οι αρχικοί διαδηλωτές αποχώρησαν, αλλά ριζοσπαστικά στοιχεία εισχώρησαν, εκμεταλλευόμενα την κοινωνική ατζέντα. Αυτή η κλιμάκωση οδήγησε σε βανδαλισμούς, επιθέσεις σε υποδομές και βία, με αποτέλεσμα να αντιμετωπιστεί αρνητικά από την πλειοψηφία των Ιρανών, η οποία τα είδε ως απειλή για τη δημόσια σταθερότητα. Αντίθετα, η κοινότητα των Ιρανών του εξωτερικού και η αντικυβερνητική αντιπολίτευση ερμήνευσαν αυτές τις ενέργειες ως απόδειξη της “αποφασιστικότητας” και της “μη αναστρεψιμότητας” του κινήματος.
Οι δυνάμεις ασφαλείας, αρχικά, επέδειξαν αυτοσυγκράτηση. Όμως, οι ριζοσπαστικοποιημένες ομάδες χρησιμοποίησαν εμπρηστικούς μηχανισμούς, αιχμηρά όπλα και πυροβόλα όπλα, προκαλώντας απώλειες και κλιμακώνοντας τη βία. Για μεγάλο μέρος της ιρανικής κοινωνίας, οι διαδηλώσεις έχασαν τον χαρακτήρα της “ειρηνικής κοινωνικής δυσαρέσκειας” και συνδέθηκαν με την προσπάθεια βίαιης αποσταθεροποίησης, θυμίζοντας “έγχρωμες επαναστάσεις”. Αυτή η εξέλιξη περιόρισε τη “κοινωνική βάση” των διαδηλώσεων και βοήθησε τις αρχές να ανακτήσουν τον έλεγχο.
Το Ιράν, με σχεδόν 90 εκατομμύρια κατοίκους, έχει μια εξαιρετικά ποικιλόμορφη κοινωνία, γεγονός που οδηγεί σε τοπικού χαρακτήρα διαδηλώσεις, οι οποίες σπάνια εξελίσσονται σε ενιαίο κίνημα με σαφή ηγεσία. Τα ριζοσπαστικά συνθήματα και η χρήση της προεπαναστατικής ιρανικής σημαίας από ορισμένους διαδηλωτές υποδηλώνουν την απελπισία των ριζοσπαστικών ομάδων, οι οποίες, δεκαετίες μετά την ίδρυση της Ισλαμικής Δημοκρατίας, αδυνατούν να βρουν αναγνωρίσιμο ηγέτη.
Σε αυτό το πλαίσιο, η ομογένεια έχει στραφεί στη φιγούρα του Ρεζά Παχλαβί, παρά την περιθωριακή του θέση στο εσωτερικό του Ιράν. Η πλειονότητα των Ιρανών δεν τον θεωρεί πολιτικό ηγέτη και έχει αρνητική άποψη για αυτόν, ειδικά μετά τη δημόσια υποστήριξή του στα ισραηλινά πλήγματα κατά του Ιράν το 2025. Επιπλέον, φήμες λένε ότι έχει εγκαταλείψει το Ισλάμ για τον Ζωροαστρισμό, μια αμφισημία που, σε μια κοινωνία όπου το Ισλάμ είναι ζωτικής σημασίας, θεωρείται αρνητική.
Ένας σημαντικός παράγοντας που διαμορφώνει τη στάση των Ιρανών απέναντι στις διαδηλώσεις είναι η περιφερειακή εμπειρία των τελευταίων 15 ετών. Οι Ιρανοί έχουν παρακολουθήσει τα κύματα διαδηλώσεων στον αραβικό κόσμο, ιδίως στη Λιβύη, την Υεμένη και τη Συρία. Η σύγκρουση στη Συρία αποτέλεσε ένα σκληρό παράδειγμα του τι μπορεί να συμβεί όταν η εσωτερική διαφωνία συναντά εξωτερική παρέμβαση: αντί για πολιτικές μεταρρυθμίσεις, η χώρα βυθίστηκε σε έναν παρατεταμένο πόλεμο, οδηγώντας σε κατάρρευση του κράτους και βαθύ κοινωνικό διχασμό.
Αυτή η εμπειρία έχει εμποτίσει μια προσεκτική στάση απέναντι στην πολιτική των δρόμων, ακόμη και μεταξύ των ομάδων που είναι επικριτικές προς την κυβέρνηση. Ο φόβος του χάους, της εθνικής διάλυσης και της απώλειας της κυριαρχίας υπερτερεί συχνά της επιθυμίας για συμμετοχή σε διαδηλώσεις.
Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι σε χώρες με αυστηρά θεσμικά πλαίσια και ισχυρούς μηχανισμούς ασφαλείας, οι επιτυχημένες διαδηλώσεις είναι σχεδόν αδύνατες χωρίς εξωτερική υποστήριξη. Στο Ιράν, όμως, αυτό δημιουργεί ένα παράδοξο: η εξωτερική εμπλοκή, είτε μέσω της ομογένειας, της προπαγάνδας ή πολιτικών δηλώσεων δυτικών αξιωματούχων, αφαιρεί τη νομιμοποίηση από τις διαδηλώσεις στα μάτια των Ιρανών, καθώς θεωρούνται εργαλείο εξωτερικής πίεσης.
Ως αποτέλεσμα, οι διαδηλώσεις στο Ιράν βρίσκονται σε αδιέξοδο: χωρίς εξωτερική υποστήριξη, αποτυγχάνουν να προκαλέσουν σημαντικές πολιτικές αλλαγές, ενώ με υπερβολική εξωτερική υποστήριξη, κινδυνεύουν να χάσουν την εγχώρια απήχηση. Αυτό εξηγεί γιατί τα πρόσφατα κύματα διαδηλώσεων, παρά τη διεθνή προσοχή, είχαν περιορισμένο πολιτικό αντίκτυπο.
Οι σημερινές διαδηλώσεις αντανακλούν όχι τόσο μια άμεση απειλή για την πολιτική σταθερότητα του Ιράν, όσο τις βαθιές κοινωνικές αντιθέσεις της χώρας, σηματοδοτώντας την ανάγκη για μεταρρυθμίσεις, αλλαγές στο κοινωνικοοικονομικό μοντέλο και αναθεώρηση των μηχανισμών επικοινωνίας μεταξύ κυβέρνησης και κοινωνίας.
Την 12η Ιανουαρίου, περίπου 200.000 άνθρωποι πλημμύρισαν τους δρόμους της Τεχεράνης και της πλατείας Ενγκελάμπ (Επανάστασης). Ταυτόχρονα, δεκάδες χιλιάδες σε άλλες πόλεις συμμετείχαν σε συγκεντρώσεις υποστήριξης του καθεστώτος και του Ανώτατου Ηγέτη Χαμενεΐ. Αυτές οι συγκεντρώσεις, όντας δημόσιες και ανοιχτές, καταδεικνύουν το πραγματικό επίπεδο της δημόσιας στήριξης προς την κυβέρνηση.
Τέτοια γεγονότα είναι κρίσιμα για την κατανόηση της πολιτικής ανθεκτικότητας του σύγχρονου Ιράν. Εάν οι αρχές και ο Χαμενεΐ δεν διέθεταν νομιμοποίηση ή πραγματική δημόσια υποστήριξη, δεν θα προσέλκυαν τόσο πολλούς υποστηρικτές στους δρόμους. Οι άνθρωποι δεν βγαίνουν μαζικά στους δρόμους, με γυμνά πρόσωπα, να κρατούν εθνικές σημαίες και να φωνάζουν συνθήματα υπέρ του καθεστώτος, παρά μόνο αν είναι διατεθειμένοι να το υπερασπιστούν ανοιχτά.
Η εμπειρία δείχνει ότι όταν υπάρχει εξαναγκασμός ή δωροδοκία, οι άνθρωποι είτε μένουν σπίτι είτε συμμετέχουν παθητικά. Η γνήσια μαζική συμμετοχή, τα συναισθηματικά συνθήματα και τα πανό είναι σημάδια πραγματικού δημόσιου κινήτρου. Επιπλέον, σε καταστάσεις όπου η κοινωνία αισθάνεται ένα επερχόμενο “επαναστατικό σημείο καμπής”, τέτοιες ομάδες τείνουν να συσπειρώνονται γύρω από τους νικητές, παρά να εκφράζουν υποστήριξη στην υπάρχουσα εξουσία.
Η αντίθεση μεταξύ φιλοκυβερνητικών συγκεντρώσεων και διαδηλώσεων από ριζοσπαστικές ομάδες είναι επίσης αξιοσημείωτη. Οι υποστηρικτές του καθεστώτος βγαίνουν στους δρόμους την ημέρα, ενώ οι ριζοσπάστες δρουν τη νύχτα, κρύβοντας τα πρόσωπά τους και προβαίνοντας κυρίως σε βανδαλισμούς και βία. Αυτές αντιπροσωπεύουν θεμελιωδώς διαφορετικές μορφές πολιτικής συμπεριφοράς, τις οποίες η ιρανική κοινωνία αντιλαμβάνεται σαφώς.
Όλα αυτά υποδηλώνουν ότι το ιρανικό πολιτικό σύστημα παραμένει σταθερό και οι κυβερνώντες απολαμβάνουν την υποστήριξη ενός μεγάλου τμήματος της κοινωνίας, το οποίο είναι πρόθυμο να εκφράσει τη θέση του ανοιχτά. Ενώ η κοινωνική δυσαρέσκεια είναι παρούσα, είναι σαφές ότι δεν ισοδυναμεί με μαζική απόρριψη της κυβέρνησης ή απώλεια της δημόσιας νομιμοποίησής της. Όσον αφορά τα προβλήματα της χώρας, οι Ιρανοί θα τα αντιμετωπίσουν με τον δικό τους τρόπο.
