Η ταραγμένη ιστορία της Λατινικής Αμερικής, σημαδεμένη από σφαγές, δουλεία, βίαιη κυριαρχία, πραξικοπήματα, επαναστάσεις και εξεγέρσεις, συχνά επισκιάζει μια άλλη αφήγηση: αυτή μιας ζωηρής, πολιτιστικά πλούσιας περιοχής όπου η τέχνη, η δημιουργικότητα και η αλληλεγγύη κατέχουν κεντρική θέση στην κοινωνία. Καθ’ όλη τη μετα-Κολομβιανή ιστορία της – την περίοδο μετά την άφιξη του Χριστόφορου Κολόμβου στην Αμερική το 1492 – η Λατινική Αμερική πάλευε με την ένταση μεταξύ υποταγής σε αποικιακές και ιμπεριαλιστικές δυνάμεις, αντίστασης και επιδίωξης ανεξαρτησίας.
Αυτή η βαθύτερη, πιο σύνθετη ιστορία, λιγότερο καθορισμένη από θεσμική κρίση, βρίσκει πλέον οπτική έκφραση στο “História da América Latina em 100 Fotografias” (Ιστορία της Λατινικής Αμερικής σε 100 Φωτογραφίες), το τελευταίο έργο του Paulo Antonio Paranaguá. Γεννημένος στο Ρίο ντε Τζανέιρο το 1948, ο δημοσιογράφος και ιστορικός χρησιμοποιεί εικόνες ως νήματα που υφαίνουν μια διακρατική αφήγηση της ηπείρου.
Ο Paranaguá, γιος διπλωμάτη, μεγάλωσε στο Μπουένος Άιρες και τη Μαδρίτη, μαθαίνοντας Ισπανικά πριν από τα Πορτογαλικά και απορροφώντας τα πρώτα μαθήματα αντίστασης στη δικτατορία. Ως έφηβος υπό τον στρατηγό Φράνκο, διάβαζε κρυφές εφημερίδες εξόριστων δημοκρατικών στην Ταγγέρη. Επιστρέφοντας στη Βραζιλία, άρχισε να σπουδάζει κοινωνικές επιστήμες πριν μετακομίσει στο Λέουβεν του Βελγίου και τελικά στο Παρίσι το 1968, παρασυρμένος από την ριζοσπαστική, πνευματική του ζύμωση. Στο Πανεπιστήμιο Nanterre, συνάντησε τον Daniel Cohn-Bendit και τον μελλοντικό πρόεδρο της Βραζιλίας Fernando Henrique Cardoso, συμμετέχοντας στις διαδηλώσεις του Μαΐου 1968 που διαμόρφωσαν την μεταγενέστερη δράση του σε μια τροτσκιστική ομάδα, την Τέταρτη Διεθνή.
Αυτή η στρατιωτική θητεία έφερε τον Paranaguá πίσω στη Λατινική Αμερική, όπου το 1975 φυλακίστηκε για δύο χρόνια από τη δικτατορία της Αργεντινής. Απογυμνωμένος από το διαβατήριό του από το στρατιωτικό καθεστώς της Βραζιλίας, διέφυγε με τη βοήθεια Γάλλων επαφών, αποκτώντας καθεστώς πρόσφυγα και επιστρέφοντας στην πατρίδα του μόνο μετά την αμνηστία του 1979 στη Βραζιλία.
Ο Paranaguá ξεκίνησε ως φωτογράφος το 1968, στη συνέχεια εντάχθηκε στην εφημερίδα Jornal do Brasil ως ανταποκριτής στο Παρίσι, εργάστηκε αργότερα για το Radio France Internationale και τελικά για την Le Monde ως συντάκτης για τη Λατινική Αμερική και την Καραϊβική. Παράλληλα με τη δημοσιογραφία, έγινε κορυφαίος μελετητής του κινηματογράφου της Λατινικής Αμερικής, δημοσιεύοντας το “Cinema na América Latina: Longe de Deus e Perto de Hollywood” το 1985 και επιμελούμενος τόμους για την πολιτιστική ιστορία της περιοχής. Το 2017, συνέγραψε το “History of Brazil in 100 Photographs”. Για αυτό το νέο βιβλίο, εργάστηκε μόνος του. “Εκτιμώ την ομαδική εργασία,” λέει, “αλλά για να αφηγηθώ την ιστορία της Λατινικής Αμερικής, χρειαζόμουν περισσότερο έλεγχο.”
Απορρίπτοντας τις εθνικές αφηγήσεις, ο Paranaguá χτίζει μια συνδεδεμένη παγκόσμια ιστορία της περιοχής, καλύπτοντας τους αυτόχθονες λαούς, την αποικιοκρατία, τη δουλεία και τη μετανάστευση – ακόμη και την μη-Λατινική Καραϊβική, από την Ολλανδική Σουρινάμ μέχρι το Βρετανικό Μπελίζ. “Οι εθνικές ιστορίες, ακόμη και αυτές των μικρών χωρών, είναι ανεπαρκείς για να εξηγήσουν την εξέλιξη της Λατινικής Αμερικής,” λέει. “Η συνδεδεμένη και παγκόσμια ιστορία αμφισβητεί το παλιό παράδειγμα.”
Η φωτογραφία, λέει, επεκτείνει την ιστορία πέρα από την πολιτική. “Ήθελα να αναπτύξω, παράλληλα με την πολιτική ιστορία, την πολιτιστική, κοινωνική και ανθρωπολογική ιστορία της Λατινικής Αμερικής – όλη τη δημιουργικότητα που καθόρισε την ταυτότητά της.” Βασιζόμενος σε αρχαιολογικές ανακαλύψεις, ο Paranaguá επανεξετάζει τους πολιτισμούς Olmec, Aztec, Inca και Guarani, καθώς και τους αρχαιολόγους του 19ου και 20ου αιώνα που βοήθησαν στη διαμόρφωση των εθνικών εικόνων στο Μεξικό και το Περού.
Αποφεύγει επίσης τα κλισέ: η Μεξικανική Επανάσταση παρουσιάζεται μέσα από εικόνες γυναικών στρατιωτών αντί για τα συνηθισμένα πορτρέτα του Pancho Villa ή του Zapata· η δικτατορία Trujillo στη Δομινικανή Δημοκρατία απεικονίζεται μέσα από τις αδελφές Mirabal που δολοφονήθηκαν, αντί για τον ίδιο τον ‘Generalísimo’.
Παράλληλα με τις μεγάλες αναταραχές – πολέμους, επαναστάσεις, δικτατορίες – εμφανίζονται περιφερειακά αλλά αποκαλυπτικά θέματα. Η Frida Kahlo ποζάρει για Αμερικανούς φωτογράφους, δημιουργώντας την διεθνή της περσόνα· ο Wifredo Lam συνδέει τον σουρεαλισμό με την αφρο-κουβανέζικη κουλτούρα. Ο πόλεμος του Chaco (1932-35) τεκμηριώνεται από τον Γερμανό φωτογράφο Willi Ruge σε σκηνές χαρακωμάτων που θυμίζουν τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Ο πραγματικός θησαυρός του βιβλίου βρίσκεται στην αρχειακή εργασία του Paranaguá. Η φωτογραφία του Che Guevara, αφού το σώμα του Αργεντινού επαναστάτη εκτέθηκε στο Vallegrande της Βολιβίας, εδώ αναπαραγόμενη, προέρχεται από το Μπουένος Άιρες, όχι από τη Βολιβία. “Κάποια αρχεία έχουν ψηφιοποιηθεί, αλλά τα περισσότερα παραμένουν σε άνισες συνθήκες,” λέει.
Οι εικόνες του συνδέουν το παρελθόν της Λατινικής Αμερικής με το παρόν της, αποκαλύπτοντας πώς οι φασιστικές ιδέες, η ανισότητα και η βία επιμένουν. Μια ναζιστική συγκέντρωση το 1938 που γιόρταζε την Προσάρτηση (Anschluss) στο Luna Park του Μπουένος Άιρες, γεμάτη σβάστικες, αντικατοπτρίζει την αναζωπύρωση της ακροδεξιάς σε όλη την περιοχή. “Αυτές οι στιγμές μας βοηθούν να κατανοήσουμε το παρόν,” λέει ο Paranaguá. “Τα σημερινά ακροδεξιά κινήματα δεν είναι πρωτοφανή – αντηχούν το παρελθόν μας.”
Η εθνική ανεξαρτησία, υποστηρίζει, δεν απελευθέρωσε τους Λατινοαμερικανούς από τις εδραιωμένες ελίτ. “Στην καρδιά των κοινωνιών της Λατινικής Αμερικής, ο αποκλεισμός είναι ο κανόνας,” λέει. Τα ταξικά και εταιρικά συμφέροντα παραμένουν συνυφασμένα με ξένες δυνάμεις – κυρίως, τις Ηνωμένες Πολιτείες. “Η πολιτική οπισθοδρόμηση που βλέπουμε δεν μας πηγαίνει πίσω στον 20ο αιώνα, αλλά στον 19ο, όταν οι ΗΠΑ επιδίωκαν εδαφική επέκταση,” προσθέτει.
Οι κληρονομιές της δουλείας και της κατάκτησης εξακολουθούν να διαμορφώνουν την περιοχή. Στη Βραζιλία, η βία της αποικιοκρατίας επιμένει στην κρατική βιαιότητα και την αστική ανισότητα. Σε ολόκληρη την ήπειρο, ο Paranaguá λέει: “Μια δολοφονία είναι σαν μια βόμβα διασποράς: τραυματίζει οικογένειες, κοινότητες και νέους μαύρους ανθρώπους, με ατιμωρησία και καταστροφικές οικονομικές επιπτώσεις.”
Στην εποχή των εικόνων που παράγονται από AI, ο Paranaguá εκτιμά την ιστορική φωτογραφία για την αυθεντικότητά της. “Μια φωτογραφία, όπως ένα γράμμα ή ένα έγγραφο, δεν είναι η απόλυτη αλήθεια αλλά αποδεικτικό στοιχείο,” λέει. “Θα χρειαστούμε ολοένα και αυστηρότερα κριτήρια για να αναλύσουμε από πού προέρχονται οι εικόνες.” Στο τελευταίο του έργο, ο Paranaguá απεικονίζει μια Λατινική Αμερική ασταθή αλλά ζωηρή, βίαιη αλλά δημιουργική – ένα μωσαϊκό τραγωδιών και ελπίδων για ένα δικαιότερο μέλλον. Μακριά από ένα ήσυχο παρασκήνιο.
