Οι διαδηλώσεις στο παζάρι της Τεχεράνης, μια κίνηση που έχει οδηγήσει τις αρχές στη χρήση χημικών κατά των διαδηλωτών που φωνάζουν συνθήματα κατά του καθεστώτος, ακόμη και εναντίον του Ανώτατου Ηγέτη, Αλί Χαμενεΐ, αποτελούν σοβαρή προειδοποίηση. Η διάκριση που επιχείρησε ο Χαμενεΐ μεταξύ “νόμιμων” παραπόνων του παζαριού και “ταραχοποιών” απέτυχε να αποκρύψει την πραγματικότητα. Ο ηγέτης προσπάθησε να τονίσει την ιστορική πίστη των εμπόρων του παζαριού στην Ισλαμική Δημοκρατία, χαρακτηρίζοντάς τους ως “από τους πιο πιστούς τομείς”, υποστηρίζοντας ότι οι εχθροί του κράτους δεν μπορούν να τους εκμεταλλευτούν.
Η ιστορική αυτή συμμαχία, που διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην επανάσταση του 1979, πλέον κλονίζεται. Τα τελευταία 20 χρόνια, η οικονομική θέση του παζαριού έχει σταδιακά υπονομευθεί, καθώς το κράτος ευνοεί την οικονομική μηχανή του Σώματος Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) και τα μεγάλα θρησκευτικά-επαναστατικά ιδρύματα (bonyads), σε συνδυασμό με τη διαχείριση των κυρώσεων και τη χρόνια πληθωριστική πίεση.
Μετά την επανάσταση του 1979, οι έμποροι του παζαριού, συχνά μέσω του Επαναστατικού Ισλαμικού Κόμματος, ενσωματώθηκαν στην κρατική δομή, αποκτώντας επιρροή σε υπουργεία και θεσμούς. Κατά τη δεκαετία του ’80, διατήρησαν κυρίαρχο ρόλο στο εμπόριο, εξασφαλίζοντας άδειες εισαγωγής και επωφελούμενοι από ευνοϊκές συναλλαγματικές ισοτιμίες, κάτι που τους απέφερε σημαντικά κέρδη.
Κατά τη δεκαετία του ’90, κατά την οικονομική φιλελευθεροποίηση, οι πολιτικές δυνάμεις που συνδέονταν με το παζάρι υποστήριξαν τον πρόεδρο Ακμπάρ Χασεμί Ραφσαντζανί, παρά τις ενδεχόμενες συγκρούσεις ορισμένων μεταρρυθμίσεων με τα συμφέροντά τους. Ακόμη και η μεταρρυθμιστική ατζέντα του διαδόχου του, Μοχάμεντ Χαταμί, δεν απείλησε ουσιαστικά την οικονομική θέση ή την πολιτική δύναμη του παζαριού, καθώς βασικοί θεσμοί παρέμειναν υπό τον έλεγχο της “παραδοσιακής δεξιάς”.
Ωστόσο, η προεδρία του Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ επιτάχυνε την αποδυνάμωση του παζαριού. Κατά τη θητεία του, οι “ιδιωτικοποιήσεις” έγιναν όχημα μεταφοράς κρατικών περιουσιακών στοιχείων σε εταιρείες συνδεδεμένες με το IRGC και τα bonyads. Αυτή η αναδιανομή πλούτου, με την υποστήριξη του Ανώτατου Ηγέτη, αντιμετώπισε ελάχιστη θεσμική αντίσταση.
Το αποτέλεσμα ήταν μια βαθιά αλλαγή στην πολιτική οικονομία του Ιράν. Το IRGC αναδείχθηκε σε κυρίαρχο οικονομικό παράγοντα, ενώ μεγάλα bonyads, όπως το Ίδρυμα Mostazafan, εδραίωσαν την εξουσία τους. Αυτές οι οντότητες σχημάτισαν ένα πλέγμα αλληλοσυνδεόμενων ομίλων, δημιουργώντας ένα ισχυρό νέο πολιτικό μπλοκ: τους Principlists.
Αυτή η εδραίωση έγινε εις βάρος του παζαριού και των πολιτικών δυνάμεων που το υποστήριζαν ιστορικά. Το 2008, οι έμποροι του παζαριού πραγματοποίησαν την πρώτη τους ανοιχτή πράξη αντίστασης, με απεργίες σε διάφορες πόλεις. Η θέση τους επιδεινώθηκε περαιτέρω με την κλιμάκωση των διεθνών κυρώσεων, που έπληξαν την πετρελαϊκή και τραπεζική βιομηχανία της χώρας.
Το κράτος αντέδρασε αναπτύσσοντας μηχανισμούς παράκαμψης των κυρώσεων, με το IRGC να διαδραματίζει κεντρικό ρόλο. Αυτή η “οικονομία των κυρώσεων” εδραίωσε την κυριαρχία του IRGC και των bonyads, περιθωριοποιώντας περαιτέρω το παζάρι. Πολιτικά, οι Principlists εδραίωσαν τον έλεγχο του κράτους, εκτοπίζοντας την “παραδοσιακή δεξιά”.
Οι σημερινές διαδηλώσεις στο παζάρι αποτελούν προειδοποίηση. Αποκαλύπτουν μια πολιτικο-οικονομική μεταμόρφωση που έχει υπονομεύσει ακόμη και τον παραδοσιακό πυλώνα του κράτους. Για δεκαετίες, το καθεστώς βασιζόταν στο παζάρι ως σταθεροποιητική δύναμη. Η τωρινή ανυπακοή του, παρά τις προσπάθειες του Χαμενεΐ να την απομονώσει, δείχνει ότι η πρόκληση για την Ισλαμική Δημοκρατία είναι πολύ πιο δύσκολο να αντιμετωπιστεί.
Θεωρητικά, η Ισλαμική Δημοκρατία θα μπορούσε να προσπαθήσει να επαναπροσεγγίσει το παζάρι, αίροντας τις κυρώσεις και περιορίζοντας την κυριαρχία των ομίλων που συνδέονται με το IRGC. Ωστόσο, αυτό είναι όλο και πιο δύσκολο. Η άρση των κυρώσεων παραμένει μακρινή, ενώ η μείωση της οικονομικής και πολιτικής ισχύος του IRGC και των bonyads δεν προσφέρει κίνητρο στο καθεστώς. Αντιμέτωπο με αυτούς τους περιορισμούς, το κράτος έχει ως κύριο διαθέσιμο μέσο την καταστολή, ακόμη και με το κόστος της περαιτέρω αποξένωσης μιας παραδοσιακής ομάδας στην οποία κάποτε βασιζόταν για σταθερότητα και πίστη.
