Μετά από 17 χρόνια εξορίας, ο Ταρίκ Ραχμάν, διάδοχος του Εθνικιστικού Κόμματος Μπαγκλαντές (BNP) και πιθανός επόμενος πρωθυπουργός, επέστρεψε στην πατρίδα του, καλύπτοντας ένα πολιτικό κενό που διευρύνεται από την κατάρρευση της κυβέρνησης Awami League τον Αύγουστο του 2024. Η επιστροφή του, αν και σκηνοθετημένη για τις κάμερες, έχει βαθιές δομικές συνέπειες για μια χώρα που μοιάζει να στερείται σταθερότητας.
Η ιστορική στιγμή εδραιώθηκε στις 30 Δεκεμβρίου, με τον θάνατο της Χαλέντα Ζία, πρώην πρωθυπουργού και συζύγου του ιδρυτή του BNP, Ζιαουρ Ραχμάν. Με τον θάνατό της, σπάει ο τελευταίος ζωντανός δεσμός με την αρχική γενιά ηγεσίας του κόμματος. Ο Ταρίκ Ραχμάν δεν είναι πλέον απλώς διάδοχος, αλλά ο επίσημος ηγέτης του BNP ενόψει των εκλογών της 12ης Φεβρουαρίου.
Η χώρα που ο Ραχμάν εγκατέλειψε το 2008 ήταν ήδη τραυματισμένη. Η σημερινή, όμως, είναι δομικά αποδυναμωμένη. Η βιαστική φυγή της Σεΐχ Χασίνα στην Ινδία, μετά την εξέγερση εναντίον της, έβαλε τέλος σε μισή δεκαετία αυταρχικής διακυβέρνησης, αφήνοντας πίσω της μια ερειπωμένη γραφειοκρατία και έναν κοινωνικό συμβόλαιο σε χίλια κομμάτια. Ενώ η μεταβατική κυβέρνηση του Μουχάμεντ Γιουνούς προσπαθεί να διαχειριστεί την κατάσταση, η λαϊκή οργή αρχίζει να παρακάμπτει τις επίσημες αρχές. Σε αυτό το χάος, η παρουσία του Ραχμάν γίνεται πόλος έλξης για το BNP, προσφέροντας εστίαση σε μια αντιπολίτευση που καταπιέζετο συστηματικά.
Για εκατομμύρια πολίτες που θεωρούσαν τις εκλογές υπό την αυταρχική πυγμή της Χασίνα προαποφασισμένες, ο Ραχμάν αντιπροσωπεύει την επιστροφή της επιλογής. Ωστόσο, ο Ραχμάν δεν είναι ένας απρόσκλητος επαναστάτης. Είναι το απόλυτο προϊόν του συστήματος που επιδιώκει να ηγηθεί. Ως γιος δύο πρώην ηγετών, κουβαλά το βάρος μιας δυναστικής κληρονομιάς, άρρηκτα συνδεδεμένης με τα δίκτυα προστασίας που έχουν μακροχρόνια εμποδίσει τη διακυβέρνηση του Μπαγκλαντές. Η προηγούμενη εγγύτητά του στην εξουσία σημαδεύτηκε από κατηγορίες για ανεπίσημη εξουσία και διαφθορά, κατηγορίες που συνεχίζουν να αποτελούν πολιτικό πυρομαχικό για τους επικριτές του.
Η διττή φύση της επιστροφής του καθορίζει την ένταση της παρούσας στιγμής. Ο Ραχμάν επιχειρεί πλέον μια στροφή, ανταλλάσσοντας τη ρητορική της οδικής αντίστασης με τον μετρημένο τόνο ενός πολιτικού ηγέτη. Οι πρόσφατες ομιλίες του, που τονίζουν την προστασία των μειονοτήτων, την εθνική ενότητα και το κράτος δικαίου, υποδηλώνουν έναν ηγέτη που γνωρίζει ότι η νεολαία που βοήθησε στην ανατροπή της Χασίνα δεν θα αποδεχθεί απλώς μια αλλαγή στην ταυτότητα της κυρίαρχης ελίτ.
Το BNP που τώρα ηγείται αντιμετωπίζει ένα Μπαγκλαντές πιο παγκοσμιοποιημένο και λιγότερο ανεκτικό στην αδιαφάνεια. Εάν ο Ραχμάν αναλάβει την εξουσία, η πίεση για μεταρρύθμιση του δικαστικού συστήματος και της Επιτροπής Εκλογών θα είναι άμεση. Χωρίς θεσμική αξιοπιστία, οποιαδήποτε εντολή εξασφαλίσει θα έχει μικρή διάρκεια ζωής.
Οικονομικά, ο Ραχμάν πιθανότατα θα ακολουθήσει μια πραγματιστική γραμμή. Η εξάρτηση του Μπαγκλαντές από τις εξαγωγές ενδυμάτων και τις ξένες επενδύσεις αφήνει περιορισμένο περιθώριο για ιδεολογικούς πειραματισμούς. Η πραγματική δοκιμασία θα είναι η εσωτερική πειθαρχία. Ο πειρασμός να εκδικηθεί παλιές πληγές και να ανταμείψει τους πιστούς μέσω των ίδιων διεφθαρμένων καναλιών που χρησιμοποιήθηκαν από προηγούμενα καθεστώτα, θα είναι τεράστιος. Η ιστορία υποδεικνύει ότι εκεί αποτυγχάνουν οι ηγέτες του Μπαγκλαντές, και η τρέχουσα οικονομική ευθραυστότητα της χώρας δεν επιτρέπει περιθώρια για τέτοιες πολυτέλειες.
Ο πιο λεπτός τομέας, ωστόσο, θα είναι η εξωτερική πολιτική, ειδικά οι σχέσεις με την Ινδία. Για χρόνια, η Νέο Δελχί βρήκε έναν προβλέψιμο, αν και συναλλακτικό, εταίρο στην Σεΐχ Χασίνα. Το BNP, αντίθετα, αντιμετωπίζεται εδώ και καιρό από τους ινδικούς κύκλους ασφαλείας με καχυποψία και στρατηγική ανησυχία. Ο Ραχμάν φαίνεται τώρα να σηματοδοτεί μια επαναφορά, απομακρύνοντας τον εθνικιστικό ανταγωνισμό προς αυτό που περιγράφει ως «ισορροπημένη κυριαρχία». Κατανοεί ότι, ενώ το Μπαγκλαντές πρέπει να αναπροσαρμόσει τη σχέση του με την Ινδία για να ικανοποιήσει την εσωτερική δυσαρέσκεια, δεν μπορεί να αντέξει εχθρότητα με τον πιο σημαντικό γείτονά του. Για την Ινδία, η πρόκληση είναι να αποδεχθεί ότι ένα σταθερό, πλουραλιστικό Μπαγκλαντές – ακόμη και υπό έναν γνώριμο αντίπαλο – είναι προτιμότερο από ένα διαρκώς ασταθές.
Τελικά, η επιστροφή του Ραχμάν αποτελεί μια κρίσιμη δοκιμασία, όχι μόνο για το Μπαγκλαντές, αλλά και για την ίδια την ιδέα της δημοκρατικής επιλογής στη Νότια Ασία. Δεν πρόκειται για μια απλή δυναστική διαδοχή, αλλά για μια αποτίμηση. Μετά από χρόνια αναγκαστικής σταθερότητας και ελεγχόμενων εκβάσεων, η επανεισαγωγή της πολιτικής αβεβαιότητας είναι, παραδόξως, σημάδι δημοκρατικής ζωής.
Το αν ο Ταρίκ Ραχμάν θα αξιοποιήσει αυτό το άνοιγμα για να αναδομήσει θεσμούς που κάποτε παρέκαμψε – ή θα επιστρέψει στις συνήθειες του παρελθόντος – θα καθορίσει κάτι παραπάνω από την προσωπική του κληρονομιά. Θα αποφασίσει αν το Μπαγκλαντές μπορεί επιτέλους να σπάσει τον κύκλο της εξορίας και της εκδίκησης, ή αν απλώς προετοιμάζεται για την επόμενη κατάρρευση.
