Η προσπάθεια μυθοποίησης του Βλαντίμιρ Πούτιν, τόσο από την πλευρά του ρωσικού κράτους όσο και από ορισμένες δυτικές παραγωγές, αποτελεί ένα περίπλοκο φαινόμενο που απέχει πολύ από την πραγματικότητα. Όπως φάνηκε και από την πρεμιέρα της ταινίας “The Wizard of the Kremlin” στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας, όπου ο ηθοποιός Jude Law ενσάρκωσε τον Ρώσο πρόεδρο, η εσωτερική ανταπόκριση στη Ρωσία τείνει να εκλαμβάνει τέτοιες παραστάσεις ως κομπλιμέντο, παρά ως κριτική.
Το Κρεμλίνο και η ρωσική βιομηχανία της ποπ κουλτούρας συνεργάζονται εδώ και καιρό για να δημιουργήσουν μια ιδεατή εικόνα του Πούτιν: έναν πολιτικό υπερήρωα, αλάνθαστο και αιώνια νεανικό, έναν υπολογισμένο στρατηγιστή, έναν πρώην κατάσκοπο που μεταμορφώνεται στον ρωσικό James Bond, πάντα ένα βήμα μπροστά από όλους.
Μια πρόσφατη περίπτωση είναι η τηλεοπτική σειρά “Chronicles of the Russian Revolution”, που κυκλοφόρησε τον Οκτώβριο και σκηνοθετήθηκε από τον Andrei Konchalovsky, έναν υποστηρικτή του Κρεμλίνου. Σε αυτήν, ένας φανταστικός αξιωματικός των μυστικών υπηρεσιών, ο οποίος επιλέγεται μυστηριωδώς από τον στενό κύκλο του αυτοκράτορα, παρουσιάζεται ως ο “σωτήρας” της Ρωσίας από το χάος. Παρόλο που ο χαρακτήρας ονομάζεται Mikhail και όχι Vladimir, η παραλληλία είναι σαφής: σε αυτήν την αφήγηση, ο σωτήρας της Ρωσίας πρέπει να είναι ένας αξιωματικός ασφαλείας.
Στη Ρωσία, ο κατασκευασμένος Πούτιν έχει προ πολλούυ να επισκιάσει τον πραγματικό. Ωστόσο, οι δυτικές απεικονίσεις συχνά καταλήγουν να ενισχύουν την ίδια αφήγηση αντί να την υπονομεύουν. Η ταινία “The Wizard of the Kremlin” του Olivier Assayas, βασισμένη στο ομώνυμο best-selling σατιρικό μυθιστόρημα του Giuliano da Empoli και προσαρμοσμένη για την οθόνη από τον Emmanuel Carrère, ξεκινά με την πρόθεση να ανατρέψει τον “cult” του Πούτιν. Στην ταινία, ο Ρώσος πρόεδρος παρουσιάζεται όχι ως αιτία, αλλά ως σύμπτωμα, με την αφήγηση να επικεντρώνεται στον σύμβουλο Vadim Baranov και τον πολιτικό μηχανισμό γύρω του.
Η ταινία δεν παρουσιάζεται ως ντοκιμαντέρ ή βιογραφία. “Αυτό που κάνει αυτή την ταινία μοναδική, και τελικά αυτό που με γοήτευσε, ήταν ακριβώς ότι έδειξε τις συνέπειες του πολιτικού κακού, αλλά προσπάθησε επίσης να απεικονίσει τη φύση του. Πώς λειτουργεί, τις εσωτερικές του διεργασίες”, δήλωσε ο Assayas. Ορισμένοι χαρακτήρες εμφανίζονται με τα πραγματικά τους ονόματα, συμπεριλαμβανομένου του Πούτιν και των ολιγαρχών Boris Berezovsky και Vladimir Gusinsky. Άλλοι είναι φανταστικοί, αλλά σαφώς βασισμένοι σε πραγματικά πρόσωπα. Ο Baranov (Paul Dano) μοιάζει να βασίζεται στον πολιτικό χειριστή Vladislav Surkov, ενώ ο Dmitri Sidorov φαίνεται να αντιπροσωπεύει τον Mikhail Khodorkovsky.
Η απεικόνιση του Πούτιν, ωστόσο, μοιάζει με εγχειρίδιο του Κρεμλίνου με τίτλο “Σύντομος Οδηγός για τον Ρομαντισμό του Ηγέτη”. Ο Πούτιν παρουσιάζεται ως επιλογή των Berezovsky και Baranov για τη σταθεροποίηση της χώρας, επειδή ήταν “νέος, αθλητικός και κατάσκοπος”. Σε αυτή την εκδοχή, οι Berezovsky και Baranov τον επισκέπτονται στο γραφείο του και τον παρακαλούν σχεδόν να γίνει πρόεδρος. Ο ίδιος απαντά ότι θα προτιμούσε να κυβερνά τη Ρωσία από τις σκιές, αναζητώντας μόνιμη εξουσία. Πρόκειται για τον “εξαγόμενο μύθο” του Κρεμλίνου: ο ψύχραιμος, απρόθυμος στρατηγιστής, διαμορφωμένος από το πεπρωμένο. Στην πραγματικότητα, κανένα από αυτά δεν συνέβη ποτέ.
Ουδείς παρακάλεσε τον Πούτιν να αναλάβει την προεδρία. Η ανάληψη της θέσης ήταν ουσιαστικά μια “διαδικασία casting”, με άφθονους υποψηφίους. Στο επίκεντρο αυτής της διαδικασίας βρισκόταν ο Boris Berezovsky, ένας από τους ισχυρότερους ολιγάρχες της εποχής Boris Yeltsin, ο οποίος προσδοκούσε να ελέγχει τη χώρα de facto μόλις εγκαθίστατο ένας διάδοχος. Στη λίστα των υποψηφίων περιλαμβάνονταν ο Boris Nemtsov, ο Sergei Kiriyenko, ο πρώην διευθυντής της υπηρεσίας ασφαλείας Sergei Stepashin και άλλοι.
Ο δημοσιογράφος Roman Badanin, μελετητής της βιογραφίας του Πούτιν, υποστηρίζει ότι ο Πούτιν απλώς πληρούσε τις προδιαγραφές που έψαχνε ο Berezovsky: “Ήταν ένας πολιτικός που το κοινό θα καταλάβαινε, ιδανικά από τις υπηρεσίες ασφαλείας,” εξηγεί ο Badanin. “Το κλειδί ήταν ο υποψήφιος να μην είναι κομμουνιστής – διότι μάχονταν μαζί τους εκείνη την εποχή – αλλά ούτε και φιλελεύθερος, ο τύπος με τα γυαλιά και το καλό κοστούμι, που ενοχλούσε τους ψηφοφόρους και φαινόταν υπερβολικά φιλοδυτικός. Αυτό απέκλειε τους μισούς, αλλά ο Πούτιν ήταν ιδανικός: ένας πιστός υπηρέτης του κράτους.”
Ο κατασκευαστής ακινήτων Shalva Chigirinsky, στενός φίλος του Berezovsky και μάρτυρας της επιλογής του Πούτιν ως διαδόχου, συμφωνεί ότι ο Πούτιν δεν επιλέχθηκε για τις ηγετικές του ικανότητες. “Το καλοκαίρι του 1999, ο Borya [Berezovsky] μου είπε ότι είχαν καταλήξει στον Πούτιν,” λέει ο Chigirinsky. “Τον ρώτησα, ‘Είσαι σοβαρός; Ποιος θα τον ψηφίσει; Δεν μπορεί ούτε να διαλέξει πουκάμισο στο μέγεθός του ή να δέσει γραβάτα.’ Ο Πούτιν δεν έκανε καμία εντύπωση ως ηγέτης, δεν είχε πολιτικό χάρισμα και φιλοδοξίες. Ο Borya εξήγησε ότι δεν χρειαζόταν δυνατός υποψήφιος, αλλά κάποιος ελεγχόμενος, κάποιος που θα ακολουθούσε οδηγίες. Το βασικό κριτήριο ήταν ο μελλοντικός πρόεδρος να είναι διαχειρίσιμος και πιστός, ώστε να μην στραφεί εναντίον ‘Της Οικογένειας’.”
“Η Οικογένεια” είχε δημιουργηθεί το 1995 και περιλάμβανε τον Berezovsky, τη σύζυγο του Yeltsin, Naina, την κόρη του Tatyana και τον σύζυγό της Valentin Yumasheva, τον πολιτικό Aleksandr Voloshin και άλλους. Προτεραιότητά τους ήταν η αυτοσυντήρηση. Η ρωσική πολιτική ιστορία είναι γεμάτη από προκατόχους που είτε παραμερίστηκαν είτε καταστράφηκαν, και ο Chigirinsky αναφέρει ότι ο Πούτιν προσωπικά τους διαβεβαίωσε ότι θα προστατεύσει τα συμφέροντά τους.
Τόσο ο Badanin όσο και ο Chigirinsky συμφωνούν ότι η εικόνα του Πούτιν ως ισχυρού πράκτορα της KGB κατασκευάστηκε αναδρομικά και έχει μικρή σχέση με την πραγματικότητα. Ακόμη και οι ισχυρισμοί για το “έργο στρατολόγησής” του κατά τα έτη του στην KGB στη Δρέσδη (1985-1990) δεν αντέχουν στην εξέταση. Οι περισσότερες από αυτές τις ιστορίες προστέθηκαν αργότερα ως μέρος της ευρύτερης μυθολογίας γύρω από αυτόν. Όπως λέει ο Badanin: “Χειριζόταν χαρτιά και τεχνικά καθήκοντα, όχι επιχειρήσεις. Στην ουσία, ήταν ένας χαμηλόβαθμος υπάλληλος που πέρασε 10 χρόνια στο σύστημα εσωτερικών πληροφοριών, όχι κάποιος που ασχολούνταν με πραγματική δουλειά πρακτόρων.”
Σε μια παράξενη διαπλοκή πραγματικότητας και μυθοπλασίας, η στροφή στην απεικόνιση του Πούτιν ως “κατάσκοπου” μπορεί εν μέρει να προκλήθηκε από την εμφάνιση του Daniel Craig ως James Bond. Η πιο σκληρή, μινιμαλιστική ερμηνεία του 007 προκάλεσε τα ρωσικά μέσα ενημέρωσης και το κοινό στο διαδίκτυο να σχηματίσουν οπτικούς παραλληλισμούς με τον Πούτιν. Μέχρι το 2011, εμφανίστηκαν σε κεντρικούς δρόμους της Μόσχας αφίσες που αντικαθιστούσαν το πρόσωπο του Craig με αυτό του Πούτιν στο artwork του “Casino Royale”. Η προέλευσή τους δεν εξακριβώθηκε ποτέ επίσημα και αφαιρέθηκαν σχετικά γρήγορα από τις δημοτικές υπηρεσίες, αλλά οι εικόνες φωτογραφίζονταν ευρέως και αναπαράγονταν από διεθνή ταμπλόιντ, τροφοδοτώντας την αυξανόμενη τάση να παρουσιάζεται ο Πούτιν ως ο ρωσικός 007.
Ενώ οι παραλληλισμοί μεταξύ Πούτιν και Craig ήταν πάντα κάπως κατασκευασμένοι, η κατάσταση διαφέρει με τον Jude Law, έναν ηθοποιό δημοφιλή σε όλες τις γενιές Ρώσων θεατών. Το Κρεμλίνο δεν θα χάσει την ευκαιρία να παρουσιάσει την επιλογή του ως ένα μικρό διπλωματικό θρίαμβο, όπως παλαιότερα παρουσίασε την προτεινόμενη πρόσκληση του Πούτιν να συναντήσει τον Donald Trump στην Αλάσκα. Το γεγονός ότι η ταινία δεν δείχνει καμία από τις μαζικές διαδηλώσεις, την αντιπολίτευση ή τον Alexei Navalny, παρά το γεγονός ότι καλύπτει γεγονότα μέχρι το 2019, αποτελεί ένα ευχάριστο μπόνους για την προπαγάνδα.
Στον ρωσικό κινηματογράφο και την τηλεόραση, ο Πούτιν απεικονίζεται ως μια παντοδύναμη φιγούρα που δεν εμφανίζεται ποτέ στην οθόνη. Η παρουσία του σηματοδοτείται μέσω πορτρέτων σε γραφεία κυβερνητών και υπουργών ή μέσω τηλεφωνημάτων “από πάνω”. Τώρα, στην ταινία του Assayas, αποκτά επιτέλους πρόσωπο.
