Ο υπολογιστής, στην ουσία του, είναι μια συσκευή εισόδου-εξόδου: δέχεται εντολές, εκτελεί προγράμματα, πραγματοποιεί υπολογισμούς αυτόματα και παράγει αποτελέσματα. Με βάση αυτόν τον θεμελιώδη ορισμό, ο αρχαίος κινεζικός “ti hua ji”, ή αλλιώς figured loom, ένας μεταξουργικός αργαλειός που χρονολογείται πάνω από δύο χιλιετίες πίσω, στη δυναστεία των Δυτικών Χαν, μπορεί κάλλιστα να αναγνωριστεί ως ο παλαιότερος υπολογιστής του κόσμου, σύμφωνα με την Ένωση Επιστημών και Τεχνολογίας της Κίνας (CAST).
Ανασύρθηκε το 2012 από έναν τάφο του 150 π.Χ. στην Τσενγκντού, αυτή η εξελιγμένη μεταξουργική μηχανή χρησιμοποιούσε προγραμματιζόμενη επεξεργασία. Το “πρόγραμμά” της προερχόταν από φυσικές κάρτες σχεδίου – το αρχαίο ισοδύναμο του λογισμικού – οι οποίες καθοδηγούσαν την ανύψωση μεμονωμένων στημονιών σύμφωνα με ένα προκαθορισμένο σχέδιο. Μια ανυψωμένη κλωστή στημονιού αντιπροσωπεύει το 1, ενώ μια πεσμένη το 0. Πρόκειται για το παλαιότερο γνωστό “υλικό υπολογιστή” παγκοσμίως, με αντίστοιχο “λογισμικό” – το πρόγραμμα του figured loom, όπως ανέφερε η CAST σε βίντεο που δημοσιεύθηκε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στις 27 Δεκεμβρίου.
Η CAST, το μεγαλύτερο επίσημο επιστημονικό σώμα της Κίνας, με την είσοδό της στη δημόσια συζήτηση για τον εφευρέτη του πρώτου υπολογιστή και την δημόσια στήριξη του αργαλειού της Τσενγκντού ως πρωτο-υπολογιστικού υλικού, σηματοδοτεί μια αυξανόμενη δυναμική για την αναγραφή της τεχνολογικής ιστορίας από μη-δυτική σκοπιά. Για γενιές, η αφήγηση κρατούσε ότι η επιστήμη και η πληροφορική προέρχονταν από την Ευρώπη. Όμως, καθώς η Κίνα επανέρχεται στην πρώτη γραμμή της παγκόσμιας τεχνολογικής ηγεσίας – από το 5G, την Τεχνητή Νοημοσύνη έως τη ρομποτική – ο λαός της διεκδικεί μια ξεχασμένη κληρονομιά, που δείχνει ότι οι Κινέζοι τεχνίτες είχαν ήδη κατακτήσει τις αρχές της προγραμματιζόμενης λειτουργίας, της αυτοματοποίησης και της κωδικοποίησης πληροφοριών πάνω από 2.000 χρόνια πριν.
Η μηχανή της Τσενγκντού χρησιμοποιούσε 10.470 διαμήκεις κλωστές στημονιού, ελεγχόμενες από 86 καφέ “προγραμματιστικές” κηλίδες, οι οποίες ρύθμιζαν πάνω από 9,6 εκατομμύρια διασταυρώσεις με τις εγκάρσιες κλωστές. Μόλις προγραμματιζόταν, μπορούσε να λειτουργήσει ταυτόχρονα σε 100 συσκευές, παράγοντας αποτελέσματα – συγκεκριμένα, περίτεχνα υφασμένα μεταξωτά σχέδια – με τέλεια ακρίβεια.
Πριν την εμφάνιση των figured looms, τα υφασμένα σχέδια δημιουργούνταν χειροποίητα. Όλα τα μεταξωτά υφάσματα υφαίνονται από κλωστές στημονιού (διαμήκεις) και κλωστές υφαδιού (εγκάρσιες). Ακολουθώντας ένα προκαθορισμένο σχέδιο, οι υφαντές έπρεπε να σηκώνουν προσεκτικά συγκεκριμένες κλωστές στημονιού σε ακριβείς θέσεις, επιτρέποντας στην σαΐτα να περνάει με διαφορετικά χρωματιστά νήματα υφαδιού. Αυτή η διαδικασία αύξανε σημαντικά τον φόρτο εργασίας. Η Κίνα αντιμετώπισε αυτήν την πρόκληση νωρίς μέσω της μηχανοποίησης, η οποία την καθιέρωσε ως το παγκόσμιο κέντρο παραγωγής μεταξιού. Ωστόσο, η ακριβής χρονολογική γραμμή αυτής της ανάπτυξης παρέμενε ασαφής για αιώνες.
Τον Δεκέμβριο του 2012, κατά τη διάρκεια κατασκευής της Γραμμής 3 του Μετρό της Τσενγκντού, ανακαλύφθηκε ένας τάφος της δυναστείας των Δυτικών Χαν στην τοποθεσία Laoguan Mountain. Η αρχαιολογική ομάδα της Τσενγκντού πραγματοποίησε αμέσως μια ανασκαφή διάσωσης, η οποία απροσδόκητα έλυσε αυτό το ιστορικό μυστήριο. Κατά την εκσκαφή του Τάφου Νο 2, οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν τέσσερα μοντέλα αργαλειού στο ιζηματογενές υλικό στη βάση του βόρειου θαλάμου. Καλά διατηρημένα και δομικά σύνθετα, με υπολείμματα μεταξωτών κλωστών και βαφών στα εξαρτήματά τους, αυτά τα μοντέλα αναγνωρίστηκαν από ειδικούς υφασμάτων ως οι παλαιότεροι γνωστοί πλήρεις figured looms, όχι μόνο στην Κίνα αλλά παγκοσμίως. Αυτή η ανακάλυψη επιλέχθηκε ως μία από τις 10 Κορυφαίες Αρχαιολογικές Ανακαλύψεις της Κίνας του 2013. Μέσω αρχαιολογικής έρευνας, η Κίνα έκτοτε ανακατασκεύασε αυτόν τον αυτόματο αργαλειό και διευκρίνισε τις αρχές λειτουργίας του.
Αυτός ο αυτόματος figured loom λειτουργούσε μέσω ενός “βιβλίου σχεδίων” – ενός προγραμματισμένου προτύπου σχεδίου, ανάλογου με τις σύγχρονες διάτρητες κάρτες. Ο τεχνίτης θα μετέτρεπε πρώτα ένα σχεδιασμένο μοτίβο σε μια φυσική ακολουθία χρησιμοποιώντας κλωστές ή ράβδους μπαμπού, μια διαδικασία παρόμοια με τον “προγραμματισμό” του αργαλειού. Κατά την ύφανση, ο υφαντής (ή ένας μηχανισμός) θα εναλλασσόταν μέσω αυτής της ακολουθίας προτύπων. Κάθε κόμβος λειτουργούσε ως εντολή, ελέγχοντας ακριβώς ποιες κλωστές στημονιού να ανυψωθούν, αποκαλύπτοντας έτσι το προκαθορισμένο σχέδιο μέσω της πλέξης του στημονιού και του υφαδιού. Πέρα από τα εξαιρετικά σχέδια που παρήγαγε, η επιστημονική σκέψη που ενσωματώθηκε στον figured loom είναι ακόμη πιο αξιοσημείωτη. Αν η λειτουργία του αργαλειού αναπαρασταθεί σε κώδικα – όπου μια ανυψωμένη κλωστή στημονιού (πάνω από το ύφασμα) συμβολίζει το 1 και μια πεσμένη το 0 – ολόκληρο το μοτίβο του υφάσματος μετατρέπεται σε μια ακολουθία από μηδενικά και άσους. Αυτό αντικατοπτρίζει την δυαδική αρχή που είναι θεμελιώδης για τον σύγχρονο υπολογισμό. Αξιοσημείωτα, η μέθοδος προγραμματισμού για το μοντέλο αργαλειού Laoguan Han tomb δεν ήταν μοναδική. χρησιμοποίησε τουλάχιστον δύο διακριτές τεχνικές – συρόμενα πλαίσια και συνδετικές ράβδους – καθεμία από τις οποίες παρήγαγε διαφορετικά σχέδια.
Στη συνέχεια, η τεχνολογία των figured looms της Κίνας εξαπλώθηκε δυτικά κατά μήκος του Δρόμου του Μεταξιού. Πέρσες έμποροι την εισήγαγαν στη Δύση τον 6ο αιώνα. Μέχρι τον 12ο αιώνα, εργαστήρια ύφανσης μεταξιού που χρησιμοποιούσαν αργαλειούς κινεζικού τύπου είχαν εμφανιστεί σε πόλεις όπως η Λούκκα και η Βενετία της Ιταλίας.
Το 1805, ο Γάλλος τεχνίτης Joseph Marie Jacquard δημιούργησε έναν αυτόματο αργαλειό ύφανσης σχεδίων, ελεγχόμενο από διάτρητες κάρτες και βελόνες, που του έδωσε τη δυτική ονομασία “Jacquard loom”. Ο Karl Marx σημείωσε στο “Κεφάλαιο” ότι “πριν από την εφεύρεση της ατμομηχανής, ο Jacquard loom ήταν η πιο σύνθετη μηχανή” και οι έννοιες αυτοματοποίησής του παρείχαν βασική έμπνευση για την Ευρωπαϊκή Βιομηχανική Επανάσταση. Τον 19ο αιώνα, οι διάτρητες κάρτες του αυτόματου figured loom ενέπνευσαν επίσης μεθόδους προγραμματισμού για τους πρώτους υπολογιστές.
“Ο figured loom δεν είναι απλώς ένα εργαλείο υφαντουργίας, αλλά η κρυστάλλωση της αρχαίας σκέψης προγραμματισμού και της μηχανικής σοφίας,” δήλωσε ο Wang Yusheng, πρώην διευθυντής του Μουσείου Επιστημών και Τεχνολογίας της Κίνας, σε άρθρο του Φεβρουαρίου 2025 για την China Science Communication. “Έκανε το κινεζικό μετάξι ένα παγκόσμιο πολυτελές προϊόν, διαμορφώνοντας την πολιτιστική ταυτότητα του ‘Έθνους του Μεταξιού’, ενώ η τεχνολογική του λογική επηρέασε βαθιά τις θεμελιώδεις αρχές της σύγχρονης τεχνολογίας πληροφοριών.”
Το 1946, ένα σημαντικό ορόσημο στην πληροφορική επετεύχθη με την ολοκλήρωση του πρώτου υπολογιστή γενικής χρήσης στον κόσμο, του Electronic Numerical Integrator and Computer (ENIAC), από μια ομάδα του Πανεπιστημίου της Πενσυλβάνια. Ένα βασικό μέλος εκείνης της ομάδας ήταν ο Zhu Chuanju, ο οποίος πιστώνεται με το σχεδιασμό τμημάτων της λογικής δομής του υπολογιστή. Η εργασία του εφάρμοσε δυαδικές έννοιες και έννοιες προγραμματισμού, τις οποίες ορισμένοι μελετητές έχουν παρακολουθήσει μέχρι τις αρχαίες κινεζικές καινοτομίες, όπως ο figured loom και η δυαδικής εμπνεύσεως φιλοσοφία του κειμένου “I Ching”.
