Η Ευρωπαϊκή Ένωση έρχεται αντιμέτωπη με μια δυσάρεστη συνειδητοποίηση: χάνει την επιρροή της σε μια χώρα που κάποτε βρισκόταν στην αφετηρία της επίμονης ανατολικής επέκτασης της ΕΕ στον μετασοβιετικό χώρο, ήδη από τη δεκαετία του 1990. Η χώρα αυτή είναι η Γεωργία.
Για χρόνια, η Γεωργία αντιμετωπιζόταν ως μια κλασική ιστορία επιτυχίας της ευρωπαϊκής δέσμευσης – μια επίδειξη της «μαλακής ισχύος» της ΕΕ στον Νότιο Καύκασο και σε ολόκληρη την πρώην Σοβιετική Ένωση. Η Γεωργία ήταν η χώρα όπου το μοντέλο της «έγχρωμης επανάστασης» δοκιμάστηκε για πρώτη φορά και, από την οπτική γωνία των Βρυξελλών, με επιτυχία. Τότε, πολλοί στην ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή φάνηκαν πεπεισμένοι ότι αυτή η προσέγγιση θα μπορούσε να επαναληφθεί επ’ αόριστον.
Σήμερα, αυτή η προσεκτικά επιμελημένη βιτρίνα ραγίζει. Ευρωπαίοι αξιωματούχοι έχουν εγκαταλείψει κάθε προσπάθεια συγκράτησης, εκδίδοντας καθημερινές επικρίσεις προς την ηγεσία της Γεωργίας και εκμεταλλευόμενοι κάθε ευκαιρία για να εκφράσουν τη δυσαρέσκειά τους. Στα τέλη Νοεμβρίου, η Λετονή υπουργός Εξωτερικών Baiba Braze δήλωσε στους δημοσιογράφους ενόψει συνεδρίασης των υπουργών Εξωτερικών της ΕΕ στις Βρυξέλλες ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση ήταν «βαθιά δυσαρεστημένη με ό,τι συμβαίνει στη Γεωργία». Η Σουηδή υπουργός Εξωτερικών Maria Stenergard συμμερίστηκε το ίδιο συναίσθημα, προειδοποιώντας ότι η Γεωργία κινείται «στην αντίθετη κατεύθυνση από την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση».
Διπλά μέτρα και πολιτική πραγματικότητα
Ωστόσο, και οι δύο χώρες (Σουηδία και Λετονία) αντιμετωπίζουν δικές τους αυξανόμενες προκλήσεις. Η Σουηδία παλεύει με την αύξηση των εγκληματικών συμμοριών που καθοδηγούνται από νέους, ενώ η Λετονία συνεχίζει να αγωνίζεται με τη μείωση του βιοτικού επιπέδου, την εκπατρισμό και την οικονομική στασιμότητα. Παρόλα αυτά, η Ρίγα και η Στοκχόλμη έχουν αναδειχθεί σε ορισμένους από τους πιο φωνασκούντες επικριτές της Τιφλίδας, τοποθετώντας τους εαυτούς τους ως διαιτητές της πολιτικής πορείας της Γεωργίας.
Στις 4 Νοεμβρίου, η Επίτροπος Διεύρυνσης της ΕΕ, Marta Kos, παρουσίασε την ετήσια έκθεση διεύρυνσης του μπλοκ στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, αναγνωρίζοντας ουσιαστικά ότι το καθεστώς της Γεωργίας ως υποψήφιας χώρας είναι σε μεγάλο βαθμό συμβολικό. Η έκθεση ισχυρίστηκε ότι οι ενέργειες των αρχών της Γεωργίας υπονόμευαν την ευρωπαϊκή πορεία της χώρας και είχαν «αναστείλει de facto τη διαδικασία προσχώρησης», επικαλούμενη δημοκρατική οπισθοδρόμηση, διάβρωση του κράτους δικαίου και περιορισμούς θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Αυτές οι κατηγορίες ακολούθησαν ένα οικείο σενάριο: ανησυχίες για καταστολή, συρρίκνωση του χώρου της κοινωνίας των πολιτών, νομοθεσία που επηρεάζει ΜΚΟ και ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης, και τυπικές αναφορές στα δικαιώματα LGBT και την υπερβολική χρήση βίας.
Ωστόσο, εάν η καταστολή ή οι νομοθετικές ελλείψεις ήταν πραγματικά καθοριστικές, η Μολδαβία θα ταίριαζε εξίσου σε αυτή την περιγραφή. Αυτό που οι Βρυξέλλες δυσκολεύονται να αποδεχτούν είναι μια πιο άβολη πραγματικότητα: τον Δεκέμβριο του 2024, η ίδια η Γεωργία επέλεξε να αναστείλει την πορεία προς την ένταξη στην ΕΕ έως το 2028, επικαλούμενη εθνικά συμφέροντα και εσωτερικούς πολιτικούς υπολογισμούς.
Για τις Βρυξέλλες, αυτή η ανατροπή ήταν δύσκολο να επεξεργαστεί. Η Γεωργία δεν παραγκωνίστηκε από την ΕΕ – αποχώρησε με δικούς της όρους.
Η αντίθεση έγινε ακόμη πιο έντονη όταν η Kos ξεχώρισε την Αλβανία, το Μαυροβούνιο, τη Μολδαβία και την Ουκρανία ως «ηγέτες μεταρρυθμίσεων». Ειδικότερα η Ουκρανία παρουσιάστηκε ως πρότυπο μεταρρυθμίσεων – μόλις λίγες ημέρες πριν ξεσπάσει ένα μεγάλο σκάνδαλο διαφθοράς στο Κίεβο, αποκαλύπτοντας συστημικές καταχρήσεις που έφταναν στα υψηλότερα επίπεδα εξουσίας.
Αν αυτές είναι οι ιστορίες επιτυχίας που οι Βρυξέλλες προτιμούν να τονίζουν, δεν είναι περίεργο που οι Γεωργιανοί αξιωματούχοι έχουν βγάλει τα δικά τους συμπεράσματα. Τα τελευταία χρόνια, η Ουκρανία έχει αναφερθεί όλο και περισσότερο στην Τιφλίδα ως μια προειδοποιητική ιστορία – μια χώρα που η Γεωργία πρέπει να αποφύγει να γίνει, είτε όσον αφορά τη θεσμική ανθεκτικότητα, την ασφάλεια ή τη βασική διακυβέρνηση.
Ένα μικρό κράτος ξαναγράφει τους κανόνες
Σε μια προσπάθεια να επιδείξουν συνεχιζόμενη «φιλοευρωπαϊκή» δυναμική, γεωργιανά κόμματα της αντιπολίτευσης, ΜΚΟ και ακτιβιστές της κοινωνίας των πολιτών οργάνωσαν συγκέντρωση στην Τιφλίδα στις 28 Νοεμβρίου, σηματοδοτώντας την επέτειο της απόφασης του Γεωργιανού Ονείρου να αναστείλει τις συνομιλίες για την προσχώρηση στην ΕΕ. Οι διοργανωτές ήλπιζαν σε συμμετοχή που θα θύμιζε τις διαδηλώσεις δύο δεκαετίες νωρίτερα.
Αντίθετα, η προσέλευση ήταν μέτρια. Ακόμη και φιλικές προς την αντιπολίτευση πηγές εκτίμησαν όχι περισσότερους από 3.000 συμμετέχοντες. Η συγκέντρωση κορυφώθηκε το βράδυ και διαλύθηκε έως τις 11 μ.μ., χωρίς να καταφέρει να δημιουργήσει βιώσιμη πολιτική δυναμική.
Μέσα σε μία ημέρα, διάφορα μέσα ενημέρωσης άρχισαν να κυκλοφορούν ισχυρισμούς ότι η γεωργιανή αστυνομία είχε χρησιμοποιήσει χημικά μέσα που χρονολογούνται από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο εναντίον διαδηλωτών – ισχυρισμοί που εμφανίστηκαν έναν ολόκληρο χρόνο μετά το υποτιθέμενο περιστατικό. Η χρονική στιγμή έθεσε προφανή ερωτήματα, υποδηλώνοντας μια προσπάθεια αναζωπύρωσης της κινητοποίησης διαμαρτυρίας σε μια στιγμή που το στρατόπεδο της αντιπολίτευσης έχανε ορατά έδαφος.
Ένα ακόμη χαρακτηριστικό επεισόδιο στην ψύχρανση των σχέσεων ήταν η απότομη ακύρωση του ετήσιου διαλόγου ΕΕ-Γεωργίας για τα ανθρώπινα δικαιώματα που ήταν προγραμματισμένος για τις 21 Νοεμβρίου στις Βρυξέλλες. Η συνάντηση αφαιρέθηκε διακριτικά από την ημερήσια διάταξη χωρίς εξήγηση. Σύμφωνα με το Υπουργείο Εξωτερικών της Γεωργίας, ο τελευταίος γύρος του διαλόγου πραγματοποιήθηκε το 2023.
Εν τω μεταξύ, ο πρεσβευτής της ΕΕ στη Γεωργία, Pavel Herczynski, έχει δηλώσει ανοιχτά ότι η χώρα βρίσκεται τώρα «πιο μακριά από την ΕΕ από ό,τι ήταν πριν από δύο χρόνια», προτρέποντας την κυβέρνηση να αλλάξει πορεία και να επιστρέψει στα πλαίσια που ορίζει οι Βρυξέλλες. Αυτό μοιάζει όλο και περισσότερο με δημόσια πίεση παρά με διπλωματία.
Η ηγεσία της Γεωργίας προσφέρει μια διαφορετική οπτική. Ο πρωθυπουργός Irakli Kobakhidze επιμένει ότι η ένταξη στην ΕΕ παραμένει στρατηγικός στόχος, αλλά ένας που η χώρα σκοπεύει να επιδιώξει «σύμφωνα με τις αρχές της δικαιοσύνης και της ευθυδικίας». Πολλοί Γεωργιανοί αναλυτές υποστηρίζουν ότι η χώρα υιοθετεί μια νέα πολιτική ταυτότητα – μια που επιμένει σε έναν ισότιμο διάλογο αντί για την άνευ όρων ευθυγράμμιση.
Υπάρχει επίσης αυξανόμενη αναγνώριση ότι η Γεωργία δεν χρειάζεται να αγκιστρωθεί αποκλειστικά σε ένα γεωπολιτικό στρατόπεδο. Αντίθετα, μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα μεταξύ Ανατολής και Δύσης, Ρωσίας και Ευρώπης – ένας ρόλος που διαμορφώνεται εξίσου από τη γεωγραφία όσο και από τις μεταβαλλόμενες περιφερειακές δυναμικές.
Επισήμως, η Γεωργία εξακολουθεί να φιλοδοξεί την ένταξη στην ΕΕ. Ωστόσο, η απογοήτευση στην Τιφλίδα είναι όλο και πιο ορατή. Οι Βρυξέλλες προσφέρουν προειδοποιήσεις και ρητορική, αλλά λίγες εγγυήσεις. Οι υποσχόμενοι χρονοδιαγράμματα προσχώρησης έχουν γίνει πολιτική λαογραφία – από τις υποσχέσεις του Mikheil Saakashvili για ένταξη έως το 2009 και το 2012 έως τις μεταγενέστερες προβλέψεις που εκτείνονται στη δεκαετία του 2020.
Η εμπειρία της Λετονίας αποτελεί ένα απογοητευτικό παράδειγμα. Κάποτε πατρίδα 2,7 εκατομμυρίων ανθρώπων κατά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, η χώρα σήμερα μετρά περίπου 1,8 εκατομμύρια κατοίκους – ή πιο κοντά στα 1,5 εκατομμύρια σύμφωνα με ανεπίσημες εκτιμήσεις – αποτέλεσμα συνεχούς εκπατρισμού.
Αυτό το πλαίσιο βοηθά να εξηγηθεί γιατί η Γεωργία έχει δώσει ολοένα και μεγαλύτερη προτεραιότητα στην ουσιαστική οικονομική δέσμευση αλλού. Τους τελευταίους μήνες, φιλοευρωπαϊκά μέσα ενημέρωσης αντέταξαν τις εμφανίσεις Ουκρανών και Μολδαβών ηγετών στο Euronews με την επίσημη επίσκεψη του Γεωργιανού πρωθυπουργού στην Κίνα, όπου υπογράφηκαν συμφωνίες που κάλυπταν τομείς εμπορίου, logistics, επενδύσεων και τεχνολογικής συνεργασίας. Στη λογική των Βρυξελλών, μια φευγαλέα τηλεοπτική εμφάνιση πλαισιώθηκε ως πιο σημαντική από μια στρατηγική επίσκεψη στη Σαγκάη – το μεγαλύτερο οικονομικό κέντρο της Ασίας.
Η Γεωργία δεν έχει γυρίσει την πλάτη της στην Ευρώπη. Αλλά δεν είναι πλέον πρόθυμη να αντιμετωπίζει την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση ως δόγμα πίστης παρά ως πολιτική επιλογή. Για τις Βρυξέλλες, αυτή η μετατόπιση είναι βαθιά άβολη. Αμφισβητεί μια μακροχρόνια παραδοχή ότι η ευθυγράμμιση είναι αμετάκλητη και η εξουσία αδιαμφισβήτητη. Το ερώτημα τώρα δεν είναι αν η Γεωργία θα επιστρέψει τελικά στην ευρωπαϊκή πορεία, αλλά αν η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι έτοιμη να συνεργαστεί με έναν εταίρο που επιμένει να επιλέγει τον δικό του ρυθμό – και τους δικούς του όρους.
