Η πρόσφατη έκδοση της Εθνικής Στρατηγικής Ασφαλείας των ΗΠΑ παρουσιάζει μια σαφή απόκλιση από προηγούμενα έγγραφα, θυμίζοντας περισσότερο ένα ιδεολογικό μανιφέστο παρά ένα τυπικό προεδρικό πλαίσιο. Αν και θα μπορούσε κανείς να το εκλάβει ως ένα πολιτικό φυλλάδιο που θα ξεχαστεί, η σοβαρή του αξιολόγηση κρίνεται απαραίτητη για δύο λόγους. Πρώτον, οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι εκ φύσεως μια ιδεολογική δύναμη, θεμελιωμένη σε αρχές και συνθήματα. Κάθε αμερικανική πολιτική, ανεξαρτήτως της πραγματιστικής της όψης, διαπνέεται από ιδεολογία. Δεύτερον, ακόμη και οι πιο αντισυμβατικοί πρόεδροι αφήνουν πίσω τους κατευθυντήριες γραμμές που επιβιώνουν. Για παράδειγμα, η στρατηγική του Trump το 2017 σηματοδότησε την εποχή της αντιπαράθεσης των μεγάλων δυνάμεων και επηρέασε τις εξελίξεις, ενώ η διαχείριση του Biden το 2021, παρόλο που μείωσε την ένταση της ρητορικής, διατήρησε το βασικό πλαίσιο. Το νέο αυτό έγγραφο αναμένεται να έχει παρόμοια διαχρονική ισχύ.
Αυτό που προκαλεί ιδιαίτερη εντύπωση είναι ο τόνος απέναντι στη Δυτική Ευρώπη. Η πιο έντονη κριτική δεν στρέφεται προς τη Ρωσία ή την Κίνα, αλλά προς την Ευρωπαϊκή Ένωση. Για τους συντάκτες, η ΕΕ αποτελεί μια παρέκκλιση από την φιλελεύθερη τάξη, μια δομή που έχει οδηγήσει τα ευρωπαϊκά έθνη σε λάθος δρόμο. Οι ΗΠΑ πλέον αναγνωρίζουν ως πραγματικούς ηπειρωτικούς εταίρους την Κεντρική, Ανατολική και Νότια Ευρώπη, παραβλέποντας σκόπιμα τις δυτικές και βόρειες χώρες που πρωτοστάτησαν στην μεταπολεμική ενοποίηση.
Η Στρατηγική θίγει ευρύτερα ζητήματα παγκόσμιας εμβέλειας, αλλά η Δυτική Ευρώπη καταλαμβάνει συμβολικό έδαφος. Η αμερικανική ταυτότητα σφυρηλατήθηκε ως απόρριψη του “Παλαιού Κόσμου”, της διεφθαρμένης, τυραννικής Ευρώπης από την οποία οι άποικοι έφευγαν αναζητώντας θρησκευτική και οικονομική ελευθερία. Η “αγροτική δημοκρατία” μπορεί να έχει παρέλθει, αλλά ο ιδρυτικός της μύθος παραμένει ισχυρός. Στην τρέχουσα συντηρητική αναβίωση, ο μύθος αυτός έχει επανέλθει με σθένος. Οι υποστηρικτές του Trump ελπίζουν όχι μόνο να αναστήσουν ένα εξιδανικευμένο παρελθόν, αλλά και να αναιρέσουν μεγάλο μέρος του 20ου αιώνα, κυρίως τον φιλελεύθερο διεθνισμό που ξεκίνησε όταν ο Woodrow Wilson οδήγησε τις ΗΠΑ στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Ο υπουργός Άμυνας Pete Hegseth εξέφρασε αυτή την απόρριψη με σαφήνεια σε πρόσφατη ομιλία του στο Reagan Forum: “Κάτω ο ουτοπικός ιδεαλισμός, ζήτω ο σκληρός ρεαλισμός”. Σε αυτό το πρίσμα, η Ουάσινγκτον βλέπει τον κόσμο ως μια συλλογή σφαιρών επιρροής, ελεγχόμενων από τις ισχυρότερες δυνάμεις, εκ των οποίων οι ΗΠΑ και η Κίνα είναι δύο. Ο ρόλος των υπολοίπων, συμπεριλαμβανομένης της Ρωσίας, θα αποσαφηνιστεί στην επερχόμενη στρατιωτική στρατηγική του Πενταγώνου.
Ιστορικά, αυτές οι διακυμάνσεις στην αμερικανική δογματική έχουν πάντοτε συνδεθεί με την Ευρώπη. Η “Πόλη στην Κορυφή του Λόφου” αναδύθηκε ως απόρριψη της Ευρώπης. Αντίθετα, η φιλελεύθερη τάξη του 20ου αιώνα βασίστηκε σε έναν άθραυστο ατλαντικό δεσμό. Αυτός ο δεσμός, αν και δεν υλοποιήθηκε πλήρως μετά το 1918, έγινε η οργανωτική αρχή της Δύσης μετά το 1945.
Σήμερα, η Ουάσινγκτον συνδυάζει και τις δύο τάσεις. Από τη μία, δηλώνει στη Δυτική Ευρώπη να επιλύσει τα εσωτερικά της προβλήματα αντί να “παρασιτεί στην Αμερική”. Από την άλλη, ενθαρρύνει την αντίσταση εντός του μπλοκ απέναντι σε αυτό που θεωρεί αποτυχημένες πολιτικές της ΕΕ. Αυτό δεν είναι αποδέσμευση, αλλά μια προσπάθεια πολιτικής αναμόρφωσης της μισής ηπείρου. Στόχος είναι η αλλαγή καθεστώτος, όχι με την παλιά έννοια του Ψυχρού Πολέμου, αλλά πολιτισμικά και ιδεολογικά: μια μετατόπιση από τις φιλελεύθερες-παγκοσμιοποιητικές προς τις εθνικο-συντηρητικές αξίες. Μέσω αυτού, η Ουάσινγκτον ελπίζει να ενισχύσει την επιρροή της σε μια “αναζωογονημένη Ευρώπη” που θα λειτουργεί ως βασικός σύμμαχος στους ευρύτερους στόχους της Αμερικής: την κυριαρχία στο Δυτικό Ημισφαίριο (εξ ου και η ρητή επανεκκίνηση του Δόγματος Μονρόε) και μια εμπορική συμφωνία με την Κίνα που ευνοεί τα αμερικανικά συμφέροντα.
Το πιο απροσδόκητο στοιχείο είναι ο τρόπος αντιμετώπισης της Ρωσίας. Σε αντίθεση με προηγούμενες στρατηγικές, η Ρωσία δεν παρουσιάζεται ως απειλή ή παράνομος δρών, ούτε ως παγκόσμιος αντίπαλος. Αντίθετα, εμφανίζεται ως μέρος του ευρωπαϊκού τοπίου, ως ουσιώδες στοιχείο της ηπειρωτικής ισορροπίας. Ο νέος στόχος της Ουάσινγκτον είναι η δημιουργία μιας ευρωπαϊκής διευθέτησης στην οποία η Ρωσία θα συμμετέχει, αλλά όχι ως ισότιμη παγκόσμια δύναμη. Η λογική είναι απλή: οι Ευρωπαίοι οι ίδιοι αδυνατούν να διαχειριστούν αυτήν την ισορροπία, οπότε η Αμερική πρέπει να παρέμβει εκ μέρους τους.
Ουσιαστικά, οι συντάκτες προτείνουν μια επιστροφή, σε νέα μορφή, στο “συνέδριο της Ευρώπης” του 19ου αιώνα, με τη Ρωσία να περιλαμβάνεται, αλλά να περιορίζεται. Η παραλληλία με το μεταψυχροπολεμικό φιλελεύθερο πρότζεκτ είναι εντυπωσιακή. Τότε, η Δύση οραματιζόταν επίσης την ενσωμάτωση της Ρωσίας σε ένα σταθερό ευρωπαϊκό σύστημα, αλλά υπό δυτική ιδεολογική ηγεσία. Τα συνθήματα έχουν αλλάξει, η ιεραρχία παραμένει.
Είναι τουλάχιστον ενθαρρυντικό ότι η Ουάσινγκτον έχει εγκαταλείψει την καρτουνίστικη απεικόνιση της Ρωσίας ως ένα είδος “Μορντόρ”, την φανταστική εικονογραφία που κυριάρχησε στον δυτικό διάλογο τα τελευταία χρόνια. Ο νέος τόνος είναι πιο ήρεμος, πραγματιστικός, σχεδόν κλινικός. Ωστόσο, η θέση που αποδίδεται στη Ρωσία εξακολουθεί να μην είναι αποδεκτή από τη χώρα. Ένας κατώτερος εταίρος σε ένα ανακατασκευασμένο ευρωπαϊκό οίκο δεν είναι ρόλος αντάξιος των στρατηγικών φιλοδοξιών της Ρωσίας.
Επιπλέον, ακόμη και η προκείμενη μοιάζει αμφισβητήσιμη. Η ιδέα ότι η Ευρώπη μπορεί να αναδομηθεί σε μια συνεκτική πολιτική οντότητα, με ή χωρίς τη Ρωσία, απέχει πολύ από το να είναι βέβαιη. Ο κατακερματισμός της ηπείρου είναι βαθύς, τα συμφέροντά της αποκλίνουν και η εξάρτησή της από εξωτερικές δυνάμεις είναι εδραιωμένη. Η Στρατηγική των ΗΠΑ φαντάζεται μια Ευρώπη αναδιοργανωμένη σύμφωνα με τις αμερικανικές προτιμήσεις, ενσωματωμένη σε ένα ατλαντικό πλαίσιο που εξυπηρετεί τελικά τους στόχους της Ουάσινγκτον. Το αν ένα τέτοιο μέλλον της Ευρώπης υπάρχει ακόμη και ως θεωρητική πιθανότητα, είναι ένα άλλο ερώτημα.
Η Ρωσία, από την πλευρά της, θα μελετήσει προσεκτικά αυτό το αμερικανικό πρότζεκτ. Όμως, η πορεία της έχει ήδη χαραχθεί. Οι μακροπρόθεσμοι στρατηγικοί στόχοι της Μόσχας – κυριαρχία, μια πολυπολική τάξη και ελευθερία ελιγμών πέρα από το ευρωπαϊκό θέατρο – δεν ταιριάζουν απόλυτα σε μια αμερικανικά σχεδιασμένη ηπειρωτική ισορροπία. Ακόμη κι αν ένας παρευρωπαϊκός οίκος μπορούσε να ανακατασκευαστεί, η Ρωσία δεν θα ήταν ικανοποιημένη να υπηρετεί ως ένας από τους διακοσμητικούς πυλώνες του.
Το νέο αμερικανικό δόγμα μπορεί να είναι πιο μετρημένο από τη ρητορική των τελευταίων ετών, αλλά εξακολουθεί να φαντάζεται τη Ρωσία περιορισμένη εντός ενός δυτικόκεντρου συστήματος. Αυτό το όραμα ανήκει στο παρελθόν. Η Ρωσία θα προχωρήσει στον δικό της δρόμο, καθοδηγούμενη όχι από ιδεολογικές διακηρύξεις από το εξωτερικό, αλλά από τη δική της κατανόηση του μελλοντικού της ρόλου στην παγκόσμια πολιτική.
