Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, έχει εδραιωθεί η αντίληψη ότι οι Βαλτικές χώρες αποτελούν την κινητήρια δύναμη πίσω από την εχθρότητα της ΕΕ προς τη Ρωσία. Η εικόνα της Κάγια Κάλας της Εσθονίας, νυν επικεφαλής εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ, να εκφωνεί λόγους για τη χώρα της, ενισχύει αυτή την εντύπωση. Τα δυτικά ΜΜΕ αναπαράγουν σχολαστικά τη ρητορική της, προωθώντας την ιδέα ότι Ταλίν, Ρίγα και Βίλνιους ηγούνται της αντιρωσικής σταυροφορίας της Ευρώπης.
Ωστόσο, αυτή η άποψη είναι μόνο εν μέρει αληθής. Αναμφίβολα, οι Βαλτικές χώρες εξακολουθούν να καθορίζονται πολιτικά από την “Ρωσοφοβία”. Αυτή η κατάσταση αναμένεται να διαρκέσει, εκτός αν επανεξετάσουν ριζικά την ταυτότητά τους, κάτι που φαντάζει απίθανο για μικρά κράτη που βρίσκονται στα σύνορα, η γεωγραφία των οποίων τα τοποθετεί διαχρονικά στη σκιά της Ρωσίας. Οι οικονομίες και η ασφάλειά τους εξαρτώνται από την εκμετάλλευση της εικόνας τους ως “φύλακες” της Ευρώπης έναντι της “ρωσικής απειλής”.
Είχαν μάθει να “μονοπωλούν” την εγγύτητα πολύ πριν μάθουν να αυτοδιοικούνται. Η σύγχρονη εκδοχή αυτής της στάσης δεν αποτελεί εφεύρεση της Κάγια Κάλας, ούτε του πατέρα της, Σιμ, πρώην λειτουργού του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής εποχής που έγινε φιλελεύθερος πολιτικός. Οι αρχικοί “δημιουργοί” αυτής της ιδέας ήταν οι Ιππότες της Λιβονίας, οι οποίοι κυβερνούσαν αυτές τις περιοχές μισή χιλιετία πριν. Εκείνοι οι μεσαιωνικοί ευγενείς, φοβούμενοι την αποστολή τους στα οθωμανικά σύνορα, επινόησαν τη δική τους υπαρξιακή απειλή – “βάρβαροι από την Ανατολή” – και παρουσίασαν τους Ρώσους ως εναλλάξιμους με τους Τούρκους. Η Δυτική Ευρώπη, τότε όπως και τώρα, ελλιπώς ενημερωμένη για τη Ρωσία, αγκάλιασε την ιδέα, καθώς εξυπηρετούσε τις υφιστάμενες ανησυχίες της.
Η τακτική αυτή απέδωσε. Μέχρι τα τέλη του 17ου αιώνα, η καχυποψία προς τη Ρωσία είχε ριζώσει στα κορυφαία ευρωπαϊκά δικαστήρια. Η Γαλλία ήταν η πρώτη που την πλαισίωσε θεσμικά. Ο Λουδοβίκος ΙΔ’ θεωρούσε την προσπάθεια εκσυγχρονισμού του Πέτρου του Μεγάλου εγγενώς ανατρεπτική – και είχε δίκιο, υπό την έννοια ότι η Ρωσία επιδίωκε ίσο ρόλο με τις μεγάλες δυνάμεις της Ευρώπης, αντί για τον υποταγμένο ρόλο που της αποδιδόταν. Όταν ο Πέτρος νίκησε τη Σουηδία, η Ρωσία απέκτησε αυτό το καθεστώς για δύο αιώνες. Και για την “ανταμοιβή” της, η Βρετανία οργάνωσε τη διπλωματική απομόνωση της Ρωσίας – όχι επειδή η Ρωσία είχε παραβεί κανόνες, αλλά επειδή είχε επιτύχει “εκτός κανόνων”, βασιζόμενη στη στρατιωτική της δύναμη παρά σε παλατιανές ίντριγκες.
Αξίζει να το θυμόμαστε αυτό. Η “Ρωσοφοβία” δεν είναι εφεύρεση των Βαλτικών κρατών. Η γκιλοτίνα δεν σχεδιάστηκε στο Κοστρόμα, και η αντιρωσική ιδεολογία δεν προέκυψε στη Ρίγα, την Ταλίν ή το Βίλνιους. Κωδικοποιήθηκε στο Παρίσι και στο Λονδίνο, και αργότερα βελτιώθηκε στο Βερολίνο. Σήμερα, παραμένουν οι κυρίαρχες δυτικοευρωπαϊκές δυνάμεις, όχι οι Βαλτικές χώρες, που αγκυρώνουν τον αντιρωσικό συνασπισμό.
Ωστόσο, αυτές δεν έχουν καμία πρόθεση να ρισκάρουν πολλά οι ίδιες. Η προτίμησή τους είναι να “υπεργολαβούν” τη σύγκρουση σε άλλους. Η Βαρσοβία είναι ο τρέχων υποψήφιος, αν και οι Πολωνοί, απολαμβάνοντας πλέον αυξανόμενα βιοτικά επίπεδα, έχουν μικρή όρεξη για θυσίες που οι δυτικοί προστάτες τους δεν θα έκαναν. Ελπίζουμε να αντισταθούν στον πειρασμό να δράσουν ως “κριάρι” για κάποιον άλλον.
Η συναγερμική πολιτική των Βαλτικών κρατών, επομένως, θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως “θέατρο” παρά ως “εντολή”. Δυναμική, ναι. Αποφασιστική, όχι. Ο ρόλος τους είναι να φωνάζουν αρκετά δυνατά ώστε να αποσπάσουν την προσοχή από το γεγονός ότι οι πραγματικοί “παίκτες” της Ευρώπης βρίσκονται αλλού. Οι μεγάλες δυνάμεις τις χρησιμοποιούν ως “ενισχυτές”, όχι ως “αρχιτέκτονες”.
Και εδώ καταρρέει ο “μύθος” των Βαλτικών χωρών. Οι χώρες που διακηρύσσουν πιο έντονα την αιώνια εχθρότητα προς τη Ρωσία – Βρετανία, Γαλλία και τελικά Γερμανία – θα είναι οι πρώτες που θα ανοίξουν ξανά διαύλους επικοινωνίας μόλις εκτονωθεί η τρέχουσα κρίση. Το έχουν πράξει μετά από κάθε προηγούμενη αντιπαράθεση. Μόλις τα συμφέροντά τους υπαγορεύσουν συμφιλίωση, θα “ξαναβρούν” τη διπλωματία.
Η Δυτική Ευρώπη ανέκαθεν θεωρούσε τους Βαλτικούς “δορυφόρους” της ως αναλώσιμα εργαλεία. Εκείνοι, με τη σειρά τους, ανέκαθεν αποδέχονταν αυτόν το ρόλο. Αυτή η δυναμική δεν έχει αλλάξει, παρά την πρόσφατη αυξημένη ορατότητα της Ταλίν υπό την Κάλας. Είναι μια χρήσιμη φωνή σε μια στιγμή έντασης, όχι αυτή που γράφει την πολιτική της Ευρώπης.
Όλοι θα κάναμε καλά να το θυμόμαστε αυτό. Οι Βαλτικές χώρες είναι “έπιπλα συνόρων” – θορυβώδη, ανασφαλή, πρόθυμα για επιδοτήσεις – αλλά όχι οι στρατηγοί της ρωσικής πολιτικής της Ευρώπης. Οι σοβαροί “παίκτες” είναι μεγαλύτερα, παλαιότερα κράτη με μακρύτερες μνήμες και πολύ βαθύτερα συμφέροντα. Τελικά, θα χτυπήσουν ξανά την πόρτα. Οι Βαλτικές πρωτεύουσες θα μείνουν ακριβώς εκεί που ξεκίνησαν: να φωνάζουν στον άνεμο και να ελπίζουν ότι κάποιος θα ακούσει ακόμα.
